Ing Libad nang Apung Iru, Kanita at Ngeni

“SUSUNGAB ku king kalalaman
ning laut ding aske,
Mamasang makatagmu
kung kapantas-pantasang
mutya ding alang arle.

Ala nang maglayag karing dungan
king kanakung paro bigbugan
ning marok a panaun,
Milabas no’ng malambat ding aldo
inyang ing keiligan ku
ing pibiling-biling da ku ring alun.

At ngeni gagagad kung mate
king kelang-kamatayan.

Palub king bulwagan
ding talapakirandam
lele ning alang-sikoting kalalaman
nung nu mamaksing ing tigtigan
ding bakting a alang lawiwi
daklutan ke ining kudyapi
ning kanakung bye.

Italuki ke lawiwi karing tigtig
ning alang-angga,
At kabud tinangis na
na ing katatawlyang pamanyambitla,
Itabili ke ing kanakung kudyapi
karing bitisan ding manaimik.

-- “Laut ding Aske” (Ocean of Forms), Rabindranath Tagore

*****

Ing minunang diling sinlag karing balen Kapampangan king amlat ning Kapulwan bayu ya pa man meyaus Pilipinas ya pin ing Apalit. Karin mitala ing makatuki: “King tawling panabilin nang Fernando Malang Balagtas mitala a ing suging Malangsik kambe ring keyang paungnakang Tawi at Pampalung, mitaguryan mu namang Makapagal, tinatag de ing Sulipan at Kapalangan. Antita mu naman, i Kapitangan, kaka da ri Tawi’t Pampalung pekasalan ne ing Lakambining Baginda at king katatawlyan ning ka-16 a dalambanwa metung a mibansagang Agustin Mangaya ila ring mitalang menatagan king Apalit.”

Kadwa kanita ya pin ing pangabantug ning lagyung Pande Pilak o Panday Pira pauli ning katenakan na’t kegiwan king pamangawang lantaka a penintun da ring tawa nang Miguel Lopez de Legaspi kanitang banwang 1571 kaybat deng apate i Rajah Tarik Suliman ning Makabebe kambe ring apulung datung sinaup at kinampi kaya. Abalu-balu dang ding gamit da ring Kapampangan a sinalang karela gawa na lang Pande Pilak ning Barangay Kapalangan a sakup ning Balen Apalit.

Deng memalen Apalit mengabinyag lang ditak-ditak kaybat dang dintang ding Kastila at metung la karing memalen a mekilala king sikanan at tibe ning kasalpantayanan da king Panga-Kristyanu. Dake ning senayan da ya pin ing kapagmasusyan king kayaldawan nang San Pedro Apostol a mitaguryang Apung Iru karing memalen.

Karing mengalabas a panaun at angga na ngeni, ing Apalit kambe ning Libad mika-anak yang mengabantug karing miyayaliwang pigampa da. Governor Macario Arnedo; Deng liping Escaler, Gonzales at Sioco, a mibantug king pamanungkulan, kapanyawpan karing memalen at pamanatag pipagaralan at pati na pamagaral at pamanuru; Col. Ricardo C. Galang a sinalang karing Apon banwang 1942; Meging “vocal” Dr. Vicente catacutan ning ASSCOM;

Gov. Armando Tetangco ning Central Bank of the Philippines at ing mibansagang MVP – Manny V. Pangilinan king pamagbaliwas.

Libad! Magmula king ka-28 ning Unyu, ing libad dakit, a nung nu re sasalungsungan king bale na Sulipan i Apung Iru, susukdul king kayaldawan na panga-29 a nung kapilan mikaka-Canta Misa at magwakas king libad panatad - ka-30 ya ing Unyu. Iti migmula inyang banwang 1844 at angga man ngeni pagmasusyan da pa mu rin ding memalen at miyayaliwang dalo manibat karing miyayaliwang balen o lalawigan.

Ing pamanyala king kapagmasusyan milyari kanu kanita mung pamanyakup da ring Apon karing banwang 1942-1944. Makanyan man, pasalikut da pa mu ring pigmasusyan ing kayaldawan agyang e la mig-libad anting akasanayan da kapamilatan ning pasalikut a limbun.

Bala kanung daratang ing panaun ning libad, ating mala a malilyari. Metung alimbawa ya pin ing pamipalto ning metung a matwang magpalimus karing sibabale. Deng kanung lilimus masalese kaya pagkalaman na la’t misasaplala la. Nung ating masakit king pibale-bale mipapaldan la. At ding magmasungit o e maglimus kaya – ating malilyaring

kaligaligan o aral king bye da. Atin kanung pakakalulung agyang ditak mu ing abyas da, dekayanan de pa mu rin ing matwa agyang kasakmal mung abyas. Kalako na kanu ning matwa, belikan ne ing tapayan bang takpan. Mengasdan ya kanu pauli ning ing sadyang kapurit namu laman a tapayan kabud nyamu kinasnang abyas!

Keugalyan da na ring memalen ning Apalit at pati na ring siping balen ing pamagpanata kang Apung Iru. Deng salunan pagpanata da ing pamanagun king libad, magsoso la king ilug kabang lalabas ing libad o agya mu mang makasimba la agyang sanu mu karing aldo ring 28-30 ning Unyu. Iti uling kabud migpanata la – tambing lang mangapaldan karing sakit da.

Ing metung a kapanapaniglo king Libad ya pin ing pamagtau ding memalen karing miyayaliwang manganayaman a lutu. Kabalitan ing nyaman at dekalan ding ulam a abalu da’t karing dayung menyakup at lakwas pang pepanyaman (morcon, embotido, mechado, kari-kari, relleno, alpa, atdpa.), pagmayumu’t pampagana (leche flan, tibuk-tibuk, ale, atchara), pakawasa (bobotu, suman, putu seku, putu sulut, atdpa.) at pati na nasing miyayaliwa mu naman pangalutu dapot lakwas na ing karelang tiktak karakal sangkap a “biringi.”

Ngeni naman mipakananu na?

Nung kanita ing Libad metung yang paralan king pamiparangal at pamiganaka kang Apung Iru at king Apung Ginu, ngeni ing libad misamutanan neng miyayaliwang pangamakayatung kararaptanan. Pasugal; lasingan agyang libutad na mismu ning Libad; makayatung tigtigan at terak kabang mag-libad (“Kendeng-kendeng” o aliwa pang makausung tigtigan); pamanyulud mangakuyad at masagwang imalan) at pati na pamagparatut da ring pulitiku kabang mag-libad (singkaragul la larawan at lagyu a magsangkan-sangkan magmasusi king kayaldawan nang Apung Iru at Libad.

O’t makanyan na ing Libad ngeni?

*****

Malyari kang magparalang sulat munikala o sisti o mangutang dikil king KAPISIK king aldo iti o karing milabas na. Parala mu kabud o iyaus king kek’ong talasuyung talasulat king text o cp: 0919-6940-224 o king email: garciakragi@yahoo.com o king Facebook: http://www.facebook.com/i.krag.