Garcia: Ing Kapulung Bulan (The Tenth Month) | SunStar

Garcia: Ing Kapulung Bulan (The Tenth Month)

Time to read
3 minutes
Read so far

Garcia: Ing Kapulung Bulan (The Tenth Month)

Wednesday, October 04, 2017

“KING laganas a kabilugan na ning pabanwa
alang aldo lakwas pang makasaya kesa karing aldo ning Oktubri.”

~Alexander Smith

“Ing Oktubri dakal ya makasdang malyaring kapalyaryan.
Ing masikampung pali ning kaleldo malaut yang panalala,
at ding gintung bulung pengakwanan de ing yatu karing mangalagung sapalaran.
Apapanwala da ku karing mala.”

~Sarah Guillory

“Mayumung Oktubri, kasnan yang papuri,
Mabandi at maslag mengari karing aldo,
Balang panamdam king pusu ning watas makalantang la.”

~Caroline May

“king kawalung bulan—
isakwil ku ing legwan mu kalibe ning legwan na
ba’ra ka mung akalingwan

magtagumpe ku man—
o manabu’t misakab king kanakung kabolangan
miwaglit ka’sa king ka’kung isipan”

~Migu Benares

***

Milabas na ing kapalyan-palyan ning Kaleldo at sana mu e na datang pa ing e paniglon at makasumaming sigwa ning tatawling kapat a dake ning pabanwa, masanting yang pipagpatinganginan ing bulang kasalungsungan.

Kandungangu, tagak, bako, tikling, simbad, palpakwit, tsabukut…anti king sadya, mamanyatang no naman ding miyayaliwang ayup a mekipanira karing aliwang bangsang malapit mu kekatamu bang pakanamnaman ing yumu ‘t legwan ning kawalung bulan a iti.

Dakal kareng sadyang magsantung a ayup king Kandawe (Candaba) ring memaglipat na santungan king Makabebe, Masantul o Apalit pauli ning karing milabas a banwa itang malawak a pinak o maka karin megi na ngang keraklang palayan. Pilan-pilan na la mung malyaring akit karin ayup karing mengatagan a lati-lating pinak.

Tinabug no reng ayup uling ala nong pirakpan asan anti ning sadya. Mekad deta namang mangatwa nang ayup deng mibabalik karin neng paniglon da ing karelang sadyang santungan kanita. Makalungkut man, dakal ing e na mibalik pa ing anti ing sadya karin.

Ing amyam magparamdam neng ditak-ditak at king pamamulandit ding magbatak katawan at butul king munag mebawas na ing paling sasagitsit king tundun at magpatulung pawas laganas katawan. Kanyaman mamulayi. Sibuknan mu man.

Tikdo ka mu ping sapilitan at kawanyan la reng ulunan mu’t pagkerang maranun.

Atin nang dalandan, dalayap, swa, lasonis, atis, alunas at miyayaliwa pang mangaslam/mangayumu at manganyaman a bungang tanaman. Ing gule asna katingkad, kasiri ka-aluntyan—mustasa, petsay, kamangyang, maligotu at pati na langguk da reti at miyayaliwang talbus kamuti, gandus, balubad pati na putat mangga. Maslag ngan kule ing sabla!

Tatagilid neng bagya-bagya ing aldo tulid ning bubungan ning yatu inya sa’t ing dimla kapa-kapurit na namang daratang bang ding balat tamu mababawas la kintab king larung likas a papalwal ning katawan tamu. Pamun na pamu, Abagat.

Deng kayanakan mamaglwal na la bang mamyalung karing dalan. Saltik o pana-panaan. Olen. Arnis-arnisan tangke kwayan. Pasi o turumpu. Burarul o guryun, at kareng ditak mu panyali–karang-karang a gawa keng tagan a papil o pibalutan tinapa o tuyu. Makisabi lang mayap karing apu o ima ra bang makapanyad keng karelang pising panggantsilyu. Mal na ing psii ngeni at masakit nang pantunan. Pane namung gawang isik ing atin—matbud pa.

Patilo la keraklan kareng babo saplad (dike) o pantsun kareng kutkutan, anti inyang ikaming anak pa. Marayu ya man ing pisaldakan ning guryun a kepataran sati malyari ya pang tagalan uling dakal ing akit me nung nu ya dane menabu.

Kambe na niti ya pin ing pataran sati kareng patilo burarul kapamilatan ning pamangabit lati-lating kabalbal boti a meyalmirul keng pisi malapit keng guryun bang kasanggayid ning guryun ning kasalang bigla yang mapatad.

Kawalung bulan inyang minuna kung mika-kapalsintan.

***

Dake Talabaldugan:

1. kastyugan – (palagyu) nanu mang tanamang mamulaklak a mamukadkad neng aldo at mitutuklip neng bengi. English – flowering plants that open at daytime and closes in the evening. Alimbawa king pamangamit: “Ing patkuledyung matung yang masanting a alaimbawa kareng kastyugan.”
2. kasuba/katsuba – (palagyu) kasumba, biri. English – Carthamus tinctorus; wild saffron herb. Alimbawa king pamangamit: “Gagamitan dang pang-dampul ing kastuba deng paring Indyan kareng imalan dang susulud panyimba.”
3. kasukaswán – (palagyu) butul intud, sakung, gamat at siku. English – ball-and-socket joint. Alimbawa king pamangamit: “Neng lalabis ing pamamangan balatung bigla lang sasakit deng kasukaswan.”
4. kasulatan – (palagyu) kalatas, bage o nanu mang sinulat. English – document,writing, scripture. Alimbawa king pamangamit: “Kambe ring banal a kasulatan, kaylangan ya ing Tune talaturu at Panginwan king pusu bang abitasa ing katutwan.”
5. kasundirít – (palagyu) pitu, pamaswit. English – whistle made out of tender banana leaves. Alimbawa king pamangamit: “Ing apu kung Lebing asne kabyasang manigtigan keng kasundirit agyange ya megaral taganang pamanigtigan o e ya pepaturu mu man agyang kaninu.”

***

IRIYANG KAPAMPANGAN: “Nung mabalag ya ing ipan ning bingut, ibalugse ya king bubungan bang kanita atagmwan de reng dagis. Potang ing bayu nang ipan lungsut ne, kasingtibe ya at kasing sikan yang ipan dagis ing bayu nang ipan.” Yan ing metung na namang iriya da reng kabalen tamu dikil naman kareng ipan. E da mu pin sasabyan a nung ka-ipan yang dagis ing anak magi ya namang mapagngatngat kareng imalan, aklat at aliwa pang gamit keng pibale-bale. Nukarin da kaya penibatan ing iriya deng pipumpunan tamu, ne? Kareng Isik, kareng Kastila, kareng Bumbay o kare-karela mu?

***

Agkatan da kang mambag o midake nanu mang Kapampangan a kawatasan, sanese, sisti, kasuryan o nanu mang dikil king Kapampangan. Nanu mang kutang o sisti king misulat king Kapisik, malyaring ikutang o malinawan king talasulat.

Pakiparala king email address, garciakragi@yahoo.com o iyaus o i-text king +639988948624 o +639423924399. Nung karapatdapat ya’t makayagpang king dalerayang tuntunang Kapisik, masa kang mirinang kapakibatan at milimbag ya sanu man kareng tutuking dangka ning Kapisik. Ipisik me, abe!

Published in the SunStar Pampanga newspaper on October 04, 2017.

Latest issues of SunStar Pampanga also available on your mobile phones, laptops, and tablets. Subscribe to our digital editions at epaper.sunstar.com.ph and get a free seven-day trial.


View Comments