Sunday, March 23, 2008 Ding Makabebe at i Aguinaldo Ninu ing sukab? By Kragi B. Garcia Kapisik
DING pekapun malyari lang mika-limang kanabu: nung atin lang kapagnasan bayu mate, malyari lang apate; nung atin lang pamitangkap king sarili da, malyari lang marakap; nung makuyad la kapanupayan, malyari lang latyan; nung matas la kapanandaman king pamiyasal, malyari lang ayagilat; nung atin lang kapanamdaman karing tau, malyari lang miganaka.
Ding limang deti kamalyan da la ring pekapun at mapanganib la king pamangamit sikanan.
Ing pangabagsak ding ukbu at pangasambut ning pekapun manibatan lang bitasa karening limang kanabu. E la dapat ibala-ala.
Sun Tzu, Aklat Ka-8, Dake 3, Sunis 3
Dinala't pitung
(107) banwa na ing milabas -- Marsu 23, 1901, inyang i Aguinaldo, ing pamuntuk ding Revolucionarios keti Kapulwan merakap ya karing Amerikanu king saup ding Macabebe Scouts king kagubatan ning Palanan, Isabela.
Dakal a meging sangkan ning pangasambut nang Aguinaldo pauli ning pangamakasarili na't kasakiman at mekad king ugali nang sukab.
Iti meyakit magmula pa king pamanyamsam na king pamanimunu king Katipunan king mitatag kaniti -- i Gat Andres Bonifacio a inutus nang pepapate.
King pamitalamitan na king metung a Kastilang mamalita (Jose Barroso), kayari ning pangapupus ning Pamikasundu king Byak-na-bato kanitang Disyembri 26, 1897,"... linto ing pinalpak ya i Aguinaldo at pepayamak na la ring dakal a kapanwalan king Rebolusyon.
Subali king pamanyumpa nang katapatan kang Aring Alfonso XIII, bilalag nang e na pignasan ing pamikawani ning Pilipinas king Espanya.
Inaus neng Aguinaldo i Bonifacio anting "metung a alang lunus a tau a kanakung inutus pabaril at king pangamate na ing Katipunan mebating nya naman. Ing makasdan mu naman, -- inurung na ing pamipalayas karing (Kastilang) pari."
Kidwanan na iti king pamanutus king pamamate kang Gen. Antonio Luna a alang kamala-male at kalaban-laban.
King talapamasyag El Imparcial, nganang Mabining sinabi: Nung i Aguinaldo, kesa keng pete ne i Luna, (o pepabustan neng paten de) sinopan ne king sablang agyu na, nung sabyang ing rebolusyon malyari yang magtagumpe binang gawan ta'ing lub tamu, dapot ala kung pamikelangan a ring Amerikanu munye la sanang pekamatas a pamigalang king tepangan at kegiwan da anting ukbu reng Pilipinu, makabitasa kung ing pakamate nang daguk Otis apangilagan ya o agyang bagya mu
apangilagan ya at ing kelan nang kegiwan Aguinaldo king pamanimunu pang-ukbu e sana binang mibulalag.
Dagdag pa, bang mabating ya king dalan na i Luna, i Aguinaldo ala yang akwang saup karing tawan nang perusan uling e la tinupad king batas pamilumpung.
Keng gewa nang ita, i Aguinaldo sinira na ing katunuran inya pati ing katunuran ning sarili nang ukbu sinira na naman.
King pangabagsak nang Luna, ing pekamatatag nang kasaup, mibagsak ya ing Rebolusyon, at ing buluk ning pangasambut sisising tibubus kang G. Aguinaldo, a panibatan ning kamatayan nang moral, lakwas pang mapait kesa king kamatayan ning katawan, inya pin sinira na ing sarili na, anti ning sumpa ning sarili nang kamalyan. Antini nang paparusan ning Talapagpatupad ing pekamarok a kasalanan.
Kitlunan na inyang karakap na't mekisanmetung ne karing Amerikanu bayu
at kaybat ning pamilumpung -- ing kasakiman na king salapi't pibandyan a menibat king kapamiraytan.
Kaybat dong simsam kareng pari deng gabun da ring paring Kastila -- "Mengari karing dakal a Pilipinu i Emilio Aguinaldo pignasan nang mikadake ya karing pamikalat ding pibandyan ding pari. Pekikwanan nang masalese ing pamipalayas karing pari uling buri nong asaklo ring pibandyan da.
Suglung na pa: "Iti migit yang libung 'ektarya migit matas keng makapalugit! Ngana pa: Sayang at ing mekilalang pamuntuk ning Rebolusyon menikawa yang pekamaragul a dake mibye kaninu mang Pilipinu. Kesa king munye yang dalan karing kasamak, ginamit nang Aguinaldo ing tungkulan na bang makilaban king pamangwa king maragul nang dake ding gabun ding pari."
Agpang kang Rene Escalante, (The American Friar Lands Policy) Magmula pamu inyang menyambut yang mangalating lumpungan pakikwanan na nang mipabalu karing dakal ing panyambut na. E na buri ing iti alang
makapansing.
Agpang king migtalipampang talasulat: "Balu nang bina ing ulaga ning pamipatalastas. Inyang ya at ing tegwan ning anak nang i Daniel Tirona menyambut la king pamipamuk karing guardia civil king Cavite Viejo (Kawit), tambing yang peparalang kapabalwan bang ipamalita na ing tagumpe na karing memalen ding Cavite, Laguna at Batangas."
Ing metung a kamalyan a gewa nang Aguinaldo ya pin ing e na pamanangu king pekisabi nang Col. Eugenio Blanco a pamuntuk at utak ding Voluntarios de Macabebe at ding mengatagan kareti tawli lang meyaus Macabebe Scouts.
Iti ya pin ing mirinan ya sanang kapayntulutang makalako maglayag palwal ing asawa nang Gen. Ricardo Monet. King pangapakarine ning metung a minye maragul saup, i Col. Blanco manibat kanita inurung na ing saup na king rebolusyon.
Dagdag pa ing kamwa na king pamanyilab da ring tau nang Aguinaldo king pisamban ning Makabebe ketang Abril 29, 1899.
Iti sumangid ning pamanurung na king pamalak nang Gen. Luna king pamanyilab, pauli ning pamakisabi nang mayap Gov. Arnedo a belaus na namang Gen. Kalintog ning Ukbung Pang-Rebolusyon ring Kalumpit at Aguni. Malino kebalwan o mekad utus na pang Aguinaldo ita.
*****
Ing kadwang dake ning salese ayni mibalaus ya king tutuking Duminggu.
*****
Nung bisa kang mambag kawatasan, kapusungan o nanu man, o nung atin kang munikala o sisti, malyari kang makipagtalamitan king talasulat king text o CP: 0919-6940-224 o parala king email: garciakragi@yahoo.com.
