Sugilanon: Ang gugma ni Oyong

Abel de Leon
Oslob, Cebu

MIKUSOG ang mga lakang ni Meling dihang nakita niya si Oyong nga naglingkod sa gamayng lantay ubos sa punoan sa nangka sa ilang nataran.

Gikan siya sa ilang Beryo-Sebya sa Magsico namuo og gunahon. Sayod siya nga moabot ang iyang hinigugma ning hapuna kay gisultihan siya sa iyang uyoan nga si Noy Desto nga gikan sa Sugbo. Naghinam-hinam si Meling nga makita kining binuhat nga iyang gihigugma sa tim-os.

Mikidlap dayon ang pahiyom ni Meling, buot niyang gakson si Oyong nga karon mitindog aron sa pagsugat kaniya. Gikuha ni Oyong ang kamot sa dalaga nga baga sa kubal ug gihagkan, dayon nang­lingkod sila. Misanag ang panagway ni Oyong.

“Mianhi ko, Ling, aron pagpahibawo nimo nga mamaye ko sunod semana. Ako na tong gisultihan sila si Tatay Tiyas ug Nanay Memang nalipay sila nga maminyo ta.”

Wa motingog si Meling gilantaw niya ang mahabog nga bungtod sa atbang. May misakdap nga pagduda sa iyang galamhan. Taudtaod na si Oyong sa Sugbo daghan didtong mga babaye nga maanyag. May panagway si Oyong ug lison ang lawas..

“Tinuod kaha nang imo, Yong, wa kay laing hinigugma sa Sugbo? “

“Wa koy hinigugma didto kay di ko makaluib sa atong mga saad”

SI Oyong na sad ang milantaw sa bungtod. Dugay na siya nga wa makasid-ing sa kinaiyahan sa Sangi. Ang kalunhaw niini larawan sa tigson nga kinabuhi. Apan mag-unsa man kini kon sakiton ang katawhan sa malupigong mga langyaw. Nakadiparal si Meling sa lawom nga gihunahuna ni Oyong. Gitukbil niya ang paghinuktok sa ulitawo.
“May laing babaye?”

“Wa, Meling, kining may itug-an ko nimo.” Mitan-aw si Oyong kang Meling. “ Dunay rebolusyon sa Sugbo sunod semana. Mokuyog ko kanila. Abugon namo ang mga mga banyagang Katsila. Basta mobalik ko Meling alang sa atong gugma.” Mitindog si Oyong nagdali paglakaw. Kini milingi. “May kabayo nga naghuwat nako sa ubos magdali ko.”

Gikuyawan si Meling sa rebolusyon . Nahinumdom siya sa gisulti sa iyang uyoan ug karon pa siya si Oyong usa ka katipunero. Usa kuno ka rebelde.

Sa pag-abot ni Oyong sa Sugbo gitagbo siya ni Kapitan Eko Llamas sa Tisa nagpahibawo nga sa alas Tres sa hapon magsugod ang rebolusyon sa Abril 3. Anha siya sa hut-ong ni Tenyente Arsenio Cabreros. Si Heneral Leon Kilat ang mangulo sa tibuok puwersa. Wa makaabot si Oyong sa panagtagbo sa mga katipunero sa Mabolo nianang gabhiona.

Abril Tres sa 1897 sa may alas tres sa hapon sa Dalan Guadalupe (karon Tres de Abril). Andam na ang mga Katipunero sa gubat. Pipila lang ang may armas nga mobuto ang kadaghanan nagwaldas sa ilang mga pinuting nagpangidlap. Ming-abot ang mga sundalong Katsila ug mga loyalista. Maoy mando ni Gob. Montero sa Sugbo nga ang mga rebelde tudason.

Misinggit si Leon Kilat sa pagpangandam. “Huwata ang akong buto, magpaduol ta! “Apan kalit nagpabuto ang mga sundalong Katsila. “Dasmag mga kauban!” Mimando si Heneral Leon. Bang! Bang! Bang! Bang! Nanipa ang mga buto. “Heneral naigo si sinaligang Oyong ug si Titoy! “Milanog ang singgit. Nagpadayon ang lamok-lamok. Nakita nila si Oyong kusog nanigbas bisan nagkadugo ang lawas. Daghan ang nangatuali sa iyang mga tigbas.

Wa sad kapugngi ang espadel ni Leon nga nihabas sa mga Katsila. Taud-taod nanagan ang mga Katsila ngadto sa Kota San Pedro.

Subo nga gilubong sa mga katipunero sila si Oyong sa San Fenando ug Titoy Saceda sa Labangon. Sa sam-ang sa Calamba milanog ang singgit sa mga katipunero.

“Mabuhi ang Katipunan! Mabuhi ang Pilipinas! “Sa sunod nga mga adlaw nabali ang hangin kay nanagan ang mga katipuneros. Si Heneral Leon sa sayong buntag sa Abril 7 miikyas ngadto sa habagatang lungsod sa Carcar. Mihapit siya sa Tribunal sa San Fernando diin diha si Numeriano Tapere ang kapitan munisipal. Gitunol niya ang suwat sa kapitan. “

Kang Oyong Salazar kana nga nakuha sa iyang karsones alang kang Melitona Sasil.

Namatay siya nga usa ka bayani.” Mipasirit dayon ang Heneral sa iyang kabayo gisundan sa pipila niya ka mga sakop hangtod nawala sila sa panan-aw ni Kapitan Tapere.

(Epilogo: Si Gregorio Salazar maoy unang San Fernandohanon nga namatay alang sa kagawasan panahon sa mga Katsila. Si Heneral Pantaleon Villegas a.k.a. Leon Kilat gipatay sa mga Carcaranon nga nahadlok panimaslan sa mga Katsila.) (KATAPUSAN)