PAMPANGA

Garcia: Pamagbagkat ding Kapampangan (Kapampangan Food Preservation with Sugar)

Kapisik

“ING pagmayumu mengari yang kayanakan, ding pekamayap at pekamaslag a penandit a pagnasan mung sana miras alang angga.” -- Dylan Lauren

“Ing bye ala yang kabitasan. Iyuna mung kanan ing pagmayumu.” -- Ernestine Ulmer

“E ku darake ing parsala. E ku darake ing galal at e ku darake ing pagmayumu.” -- Beverly Sills

“Atin mung metung a pamiyaliwa libutad ding mayap a bye at mayap a apunan, ding pagmayumu tatawli la.” -- Robert Louis Stevenson

“King kababawan ning kebyasnan, ing isip magi yang mababo, at ing ninu man mamangan yang lango, agnan da ring pagmayumu.” -- Guru Nanak

“Ding pamangan king paralan ning kayapan daragdagan na ing kekaban ning bye, pasugyan na ing kaninumang pamandatila at bibye sikanan, kabulasan, ligaya at kaganapan. Deting makapanese pamangan mayumu la, masabo, makataba at malasa. Ding pamangan a binang mapait, binang maslam, malat, manginis dila, malangi at maparas, pibubuyran da la ring taung ati king paralan ning lusuk panamdam. Deng pamangang deti magbunga lang kasakitan, lugma at kasalunan. Ding pamangang lulutung migit king atlung oras bayu kanan a alang lasa, mabangnas, bilasa, malalaso na’t e malinis, ila pin ding pibuburyan da ring taung ati king paralan ning kelambelwan.” -- Dalit ning Kakataskatasang Ginu, Dangka, Sunis 8-10 (The Song of God, 17: 8-10)

***

Bagkat. Meyumwan a bungang tanaman. Makataba. Makasakit ipan. Makanyan man, buri dang pamangan iti ding kabalen Kapampangan. Mekad uling metung ta’ng lipi a byasang tanam atbu manibat pa king minunang panaun nang Rajah Balagtas a migdala king pamanasik ibat king Burnay (Brunei) nung nu ya sadyang menibatan at tiru na keti ing pamananam pale pati na pamananam atbu.

Anti king pamagburu, ing pamamagkat–kapamilatan ning mayumu–palambatan na ing pamangan at yaliwa na aske at lasa bang nyumaman. Ing sabo atbu gagawan dang inuyat at kukul ding Kapampangan kapamilatan ning pamipabukal at iti maralas mayayakit karing palengki.

Dakal a bungang tanaman ing babagkat ding Kapampangan–at abilang la ring e da babagkat–makanyan man deng pekaburi dang ibagkat ila ring buku’t ungut at ing yaus da karing pekasikat bukayu (gawa king ungut at malutung mayumu o keng kukul) at pakombo (gawa king buku at maputing mayumu). Malangi lang bagkat deti subali pa keng sasayung bagkat anti keng bagkat ungut. Atin mu namang bagkat makapunu nung nu makasangkayu ing buku king mayumung sasayu.

Deng kamyas at balimbing babagkat la dapot bububuran la pang api bayu la pabukal mayumu bang milako ing kaslam da’t e la bumangnas. Ding kundul mu naman palangyan da la’t bubudburan api bayu la ibagkat malangi.

Pati mani babagkat dang malangi. Deng sampaluk a matwa na babagkat la naman dapot adwa lang aske deti. Ing mumuna malangi-langi la at daragdagan dong mayumu. Ing kadwa detang sasayu at alus e la pa mesime. Pebukalan da la reti king kukul inya manuling-nuling la.

Deng bini, subali kareng mani, babagkat la naman dapot pekamadalas mibagkat ya pin deng maputing bini o white beans a malyaring pagpapak o detang malangi at mibuburan maputing mayumu o detang sasayu naman deng sasamut da keng alu-alu. Deng kaung o bungang sasa at bungang ebus babagkat da lang sasayu.

Deng pinya at langka abe la naman karing babagkat dang bungang tanaman at maralas misasamut la keng alu-alu at fruit salad. Pati sagin a saba o bungulan. Mayayakit ing bagkat pinyang maralas neng pyesta, Pasku at nung ating kapagmasusyan. Kareng e mailig keng maslamaslam a bagkat ing bagkat pinya e de sasamut keng fruit salad uling sasambutan na la lasa ding aliwang bagkat at ing alu-alu sislam ya.

Ing pepabukal a piga at meyumwan sikat ya king lagyung “matamis na bao” dapot iti gagawan d’ya naman deng kabalen at yang pamabo ra kareng mapilang kalame at alaya kambe ning latik.

Ing sisti makasuglung kareng kabalen ya pin ing pisamut Kapampangan at Tagalug: “Sapagkat ang bagkat ay mapekat.”

***

Dake Talabaldugan:

mipamanan (pangdiwa) pepamanan, tinanggap mana, meging talapagmana. English - given an inheritance by someone to an heir or heiress. Alimbawa king pamangamit: “Pakakalulu ya sadya ing taung yan oneng mipamanan yang asna karakal a salapi inya ngeni ya ing pekamabandi keng balen ayni.”

mipamanako (pangdiwa) manako king misusumangid. English - stealing from each other knowingly or unknowingly. Alimbawa king pamangamit: “E da balu a inya pala parati lang kababatingan deng misiping bale, mipamanako la palang agnan.”

mipamandi (pangdiwa) misamsaman king pibandyan, salapi o nanu man malyaring bandyan. English - two or more people trying to own each other’s property, welath or possesions. Alimbawa king pamangamit: “Sadya lang masalese pamiyutus deng mikamaganak a ren oneng inyang mete ne ing dara da—mipamandi la keng pepamana na karela niting meyangu-bye.”

***

Sadyang gawi da reng Kapampangan

Sadya deng kabalen atin lang parating pagmayumung inuyat (pakadatuk bulu o deng aliwa pibatan gatas) o kukul (makabalut bulung sagin o bukung malangi) kaybat dang mengan inyang ala pang nanu-nanung asasaling pagmayumu a ibat kareng aliwang balen, lalawigan o bangsa. Dessert ngara pin keng pagmayumu. Ditak-ditak inyang misara la ring PASUDECO at PASUMIL keti lalawigan, melagad la ring gagawa at pati na mamisaling inuyat at kukul.

Ing pulut a gawa keng sabo atbu at pepabukal metung mu namang manibat keng atbu a pagmayumung akagaywan tamu anting Kapampangan, dapot ngeni melagad na at nung atin man manibat na karing aliwang lalawigan o bangsa at asna kamal pa. papakan mu naman iti karing kabayu itang e binang malinis a pulut.

Ing pamagmayumung ibat king sabo atbu metung na namang gawi a mekalingwan.

***

Salamat pung dakal king pamanangkilik keng Kapisik at SunStar Pampanga. Malyari ko pung mag-email keng kek’ong talasulat king garciakragi@yahoo.com, mag-text o maus para karing kutang o munikala: 0942-3924-399 o 0945-3795-270.


VIEW COMMENTS
DISCLAIMER:

SunStar website welcomes friendly debate, but comments posted on this site do not necessarily reflect the views of the SunStar management and its affiliates. SunStar reserves the right to delete, reproduce or modify comments posted here without notice. Posts that are inappropriate will automatically be deleted.


Forum rules:

Do not use obscenity. Some words have been banned. Stick to the topic. Do not veer away from the discussion. Be coherent. Do not shout or use CAPITAL LETTERS!

sunstar.com.ph