Pagahisgotan ning artikuloha ang agaton (ancestor) sa Binisaya-Sinugboanong pinulongan. Sa Pigyur 1, anaa ang mapa sa hut-ong sa mga pinulongan nga ginatawag og Austronesia languages, kanang gilibotan sa baga nga bagis itom.
Pigyur 1: Mapa sa Awstronesyanhong mga pinulongan (E.C.De Catalina, Bol.1, 2016, 4)
Ang pulong Austronesia gimugna ni Wilhelm Schmidt (1868-1954), usa ka Alemanhon nga misyonaryong pari (SVD). Nagagikan kini sa duha ka pulong, usa Latin, austro = habagatan, ug ang usa Grego, nesos = pulo. Kining maong pulong ginagamit usab para sa mga pinulongan sa Austronesia.
Ang Awstronesyanhong mga pinulongan ginaingong maoy kinadak-ang hut-ong sa kalibotan, linangkoban sa subra 1200 ka mga pinulongan (T. Crowley, “Austronesian Languages”, p.96). Labaw kinig 200 ka pinulongan kaysa Benue-Congo nga mga pinulongan sa Africa, ug labaw kinig 600 ka pinulongan kaysa Trans New Guinea nga mga pinulongan sa Papua New Guinea.
Isip grupo sa mga pinulongan, ikaupat kining labing dako sa kalibotan. Sa Pigyur 2, makita ang paghugpong-hugpong ning mga pinulongana. Adunay mga 300 milyones ka mga maglilitok sa Awstronesyanhong pinulongan. Naglakip kini sa Javanese, ika-13 nga labing daghan og mga maglilitok; Malay-Indonesian, ika-9; Tagalog, ika-18. (Kon itandi, Ang Sinugboanon adunay 21,340,000 nga mga maglilitok, nagsunod sa Tagalog, 26,387,855 nga mga maglilitok, sigon sa sensus sa tuig 2000.)
Pigyur 2: Hugpong sa Awstronesyanhong mga pinulongan (E.C.De Catalina, Bol.1, 2016, 8)
Ang Awstronesyanhong mga pinulongan maoy kinadak-an kon ang gilapdon sa kayutaan nga gilangkoban niini maoy tan-awon. Kini nagagikan sa amihanan sa Taiwan, ngadto sa habagatan sa New Zealand, ngadto sa timog sa Eastern Islands, ug ngadto sa kasadpan sa Madagascar (Twa. Pigyur 1).
Ang Awstronesyanhong mga pinulongan naglangkob sa nagkadaiyang mga tawo. Ang Asyan nga mga maglilitok ning hugponga sa mga pinulongan naglakip sa Indonesia, Malaysia, Pilipinas, ug bahin sa Taiwan. Ang Aprikanhong mga maglilitok naglakip sa Madagascar; ug ang Melanesyanhong mga maglilitok naglakip sa Timor, Papua New Guinea, Solomon Islands, Vanuatu, New Caledonia, ug Fiji, ug ang Polenesya ug Maykronesya (T. Crowley, 97).
Nagkadaiya usab ang Awstronesyanhong mga pinulongan sa kulturanhong aspeto niini. Sa Indonesia, anaa ang kultura sa Hindu; sa Melanesya, anaa ang naandang pagtuo sa anito; sa Polenesya, anaa ang nagkadaiyang diyos-diyos; sa Indonesia, Malaysia, ug habagatang Pilipinas, anaa ang Islam; ug sa tunga-tunga ug amihanang Pilipinas, anaa ang Kristiyanismo.
Pipila ka mga lingguwista (linguist) ug kasaysayanista (historian) nagtuo nga ang mga maglilitok sa Awstronesyanhong pinulongan nahiabot sa Pilipinas gikan sa Formosa (Taiwan) mga 5000 ka tuig ang nakalabay, isip mga tawong magtitikad-yuta (agriculturist), unya, gikan sa Pilipinas, nangadto sa Sulawesi, amihanang Borneo, ug dayon ngadto sa Timor (E.P. Patañe, 1996, p.30).
Sa Pigyur 3, makita ang mapa sa Pilipinas.
Ang Pilipinas nahisakop sa Habagatan-Timog sa Asya. Usa kini ka Awstronesyanhong nasod, ingon man usab ang iyang mga pinulongan. Diha sa mapa sa Pigyur 3, kanang bahin nga kinoloran og itom nagpasabot sa mga dapit diin ginalitok ang Binisaya-Sinugboanong pinulongan, nga mao ang bahin sa pulo sa Negros, tibok pulo sa Sugbo ug Bohol, bahin sa pulo sa Leyte, ug dakong bahin sa pulo sa Mindanao, lakip na niini ang Siquijor. (Nota: Naay bahin sa mapa nga wala makolori og itom, apan ginalitok ang Binisaya-Sinugboanong pinulongan ning dapita: ang bahin sa Masbate nga nag-atubang sa Sugbo.)
Mao kini ang makita nga agaton sa Binisaya-Sinugboanong pinulongan. Bahin sa bokabularyo, adunay mga pulong komon, sama sa, mata (eye). Aduna usay kaamgid ang atong pinulongan (pronoun) sa pinulongan sa mga dapit nga nahisgotan sa ibabaw.