Edgar S. Godin
WA na ko makurat ni mahibu’ng sa kalit nga pagsiyaok ni Nobelista Gremer Reyes kalabot sa mga panghayhay niya sa kaguliyang sa espeling sa kapanulatang Bisaya, “Unsa Diay Tukma Nga Panitik Sa Pinulongang Cebuano” (Bisaya Hulyo 10, 2013) nga naglakbit kang Magbabalak Ernesto D. Lariosa, ang kanhi language consultant sa Sun.Star Super Balita. Di ni ikatingala. Kay samtang daw mga luog kitang padayong mag-iyahay pagtitik sa atong Binisaya, may laing mga Gremer Reyes pang motukso ug mangusisa matag karon ug unya.
Taas-taas ang lanat sa serye sa maong diskusyon human moliskuhag si Nyor Erning kinsa gigilkan sa panukmat ni Nyor Gremer (“Gilok Sa Dunggan O Tubag Kang Gremer Chan Reyes”, Bisaya Sept. 18, 2013). Ug daghan na dayon ang mingsalga nga gipatughan ko lang sab kon asa gyod kutob ang lantugi, gawas sa pipila nga wa ko na lang ipagawas kay medyo awas na sa tema.
Tuod man, nabasa nato ang lainlaing baroganan, lainlaing panahom ug iya-iyang panabot kalabot sa isyu. Salamat sa maong mabungahon kaayong diskusyon kay nadayag kining pipila ka punto. Ang una ug bulto kaayo sama kaugbon sa pus-on sa among anay kaniadto mao: nga daghan pa gyod diay kanato wala masayod sa kasaysayan sa panitik sa Binisaya; ikaduha mao nga pipila kanato nagmaduhaduhaon pa sa unsay mas sayon ug tukma; ug ikatulo mao nga kasagaran nagpakamanggihumay-humayon na lang agad sa editor sa mantalaang tampohan.
Sa tinuod lang, wala na unta koy interes nga moapil-apil pa ning diskusyona kay para god nako, gikasubo ang pag-ingon, nga closed na ning kasoha. Apan sa lakat sa serye, dayag nga gipangayo sa kahigayonan ang among panahom ilabi na alang sa bag-ong henerasyon kinsa dili tuod tiaw ang gibating kalibog ning nagkagubot tang espeling ilabi na sa paggamit sa “u” ug “o”. Mao nga nakahukom kong hagpaton ang unsa mang akong nahibaloan kalabot niini.
Nakaingon kong close na kay, sa pagkatinuod, kining gilantugian nato karon gilantugian na kaniadto sa mga tawong may igong kahibalo sa lingguwistika ug sa Binisaya mismo ug gani, hagbay pang napangitaan nilag sulbad. Ang nakaapan lang kay kining naasoyng sulbad, una, wala kaayo maalimahi sa mga magsusulat nga sa pagdis-og sa panahon ug sa pagpangudlot sa henerasyon inanay nang nakalimtan ug nangausab; ikaduha, wala ikatudlo sa kabataan sanglit gidili man sa mga eskuylahan kanhi ang pagbinisaya; ikatulo, walay kagamhanan o ahensiya ni balaod nga naghikutar sa pagmanggad ug pag-implementar; ikaupat, ang sayop nga pagsabot sa konsepto hinungdan nga sayop na sab ang implementasyon; ug ikalima tingali mao nga naa gyoy mga tawo nga dili mopasilong sa panaghiusa, kanunayng mosupak, kay buot magpakasayon lag iya (kapoy bayag research sad).
Agig pagbanhaw sa kanhiay pang diskusyon, sukad nga nahiamgohan ang kaguliyang sa espeling sa Binisaya hangtod sa pagka karon, aduna lamay tulo (3) ka teyoriyang gisugyot alang sa kahiusahan o estandardisasyon sa panitik.
Ang una mao ang teyoriyang nagsagop sa tulo lamang ka patingog (vowel) nga mao ang ‘a’, ‘i’, ug ‘u’. Kini kuno tukma sanglit gibase sa alibata nga gigamit sa atong katiguwangan sa kanhiay sa wala pa moabot ang mga langyaw. Ang laing gisandigan niini nga teyoriya mao nga kini maoy gisagop ni John Wolf, taghikay sa A Dictionary of Cebuano Visayan, 1972. Apan kini lisod masagop sanglit tinuod lang kini niadtong panahon nga wala pa moabot ang mga Katsilag Amerikano kinsa dagkog impluwensiya sa atong pinulongan. Oo lagi, tulo ra ka vowel kanhi, apan dili malalis nga sa pag-abot sa mga langyaw nahimo nang lima, kay nahidugang ang ‘e’ ug ‘o’ aron marepresentahan niini ang mga pulong hinulaman sama sa ‘kolor’ (gikan sa Iningles nga ‘color’) ug ‘elementarya’ (gikan sa Kinatsilang ‘elementaria’). Matod pa sab ni Marina Hamoy, usa ka lingguwista nga nagbatid sa abroad, “Wolf did not speak Cebuano & worked thru language informants. For these reasons, he could not have known the Cebuano vocalic sounds. Current linguists have to put this 3-vowel stance 6 feet under to rest in order to move forward.” Tiaw ba sag mobalik ta sa tulo ra sa, tabla rag mibalik pod tas langob aron pagpanguykoy og sangod? (SUMPAYAN)
(Kini nga artikulo ni Edgar S. Godin unang migawas sa Bismag blog niadtong Pebrero 5, 2014. Ning pagpatik way giusab ang Akademiyang Bisaya. Kini giserye aron mapaladman pa ang pagtuki sa espeling sa Bisaya. Ang pagpatik niini nga serye dunay pagtugot gikan kaniya. Si Godin kanhi associate editor sa Bisaya Magasin.)