Ang diskurso sa pagdumala sa nasud sa Pilipinas dili gayud mabuwag sa pundasyon sa edukasyon, accountability, transparency, ug pagtahod sa balaod. Kini dili lang mga konsepto sa libro, kundili mga haligi nga nagkupot sa usa ka lig-on nga demokrasya.
Apan sa nagpadayon nga mga panghitabo sa politika—gikan sa panahon sa pagdumala ni Rodrigo Duterte isip mayor sa Davao City hangtod sa iyang pagkapresidente, ug padayon sa administrasyon ni Ferdinand Marcos Jr.— nagpabilin ang pangutana: kanus-a magsugod ang tinuod nga panubag? Ug kanus-a matapos ang impunidad?
Ang edukasyon mao unta ang maghulma sa kritikal nga panghunahuna sa katawhan. Ang usa ka edukadong sakop sa katilingban kinahanglan makasabot sa kahimtang sa nasud ug makahimo sa pagsusi sa mga lider, dili lang mosunod sa ilang gisulti. Apan sa karon, makita ang kakulang sa civic education tungod sa padayon nga pagtuo sa sayop nga impormasyon ug walay pagduha-duha nga pagsuporta sa mga lider. Ang pagdepensa sa mga kontrobersyal nga polisiya, sama sa gubat kontra droga, nagpakita sa dakong kal-ang tali sa balaod ug sa pagsabot sa katawhan sa hustisya.
Ang accountability nagpasabot nga ang tanang opisyal sa gobyerno kinahanglan manubag sa ilang mga lihok, bisan pa sa ilang gahum ug impluwensya. Sa panahon ni Duterte, daghang alegasyon sa extrajudicial killings ang mitumaw. Apan bisan pa sa internasyonal nga pagsaway, murag hinay o wala gayud ang paglihok sa hustisya. Ang pangutana: gipugngan ba ang hustisya, o gituyo nga ipahilayo kini sa kamatuoran?
Sa samang higayon, ang mga isyu nga naglibot sa Ferdinand Marcos Jr. ug sa mas halapad nga Marcos Dynasty nagpadayon usab sa pagpukaw sa pangutana sa historical accountability ug hustisya nga dugay nang gipangayo sa katawhan.
Sa aspeto sa transparency, makita ang mga lihok sa politika nga usahay naglikay sa klarong proseso. Ang mga isyu nga nalambigit kang Sara Duterte, lakip ang mga panaghisgot sa impeachment, nagpakita kung giunsa pagmaniobra ang sistema aron malikayan ang direktang panubag.
Ang koneksyon sa politika ug balaod usahay nagmugna og kahimtang diin ang hustisya dili na patas, kundili usa ka dula sa impluwensya.
Ang paghiusa sa gahum tali sa Duterte ug Marcos nga mga pamilya naghatag og impresyon nga ang balaod mahimong mapahiuyon sa interes sa mga dynastiya.
Sa panan-aw sa political science, kini usa ka panagbangi tali sa integridad sa institusyon ug sa gahum sa political dynasties. Ang pamilya Duterte ug ang Marcos Dynasty mao ang klarong ehemplo sa pagpadayon sa gahum pinaagi sa kaliwat. Kung adunay mga kasong legal, ang tubag dili kanunay ang pagsunod sa balaod, kundili ang paglikay o paglangan niini.
Kini usa ka peligro nga pamatasan nga nagpadayon sa kultura sa impunidad ug nagapahuyang sa mga institusyon sa gobyerno.
Ang balaod kinahanglan patas alang sa tanan. Dili kini angay usbon o balihon depende sa kinsa ang naa sa gahum.
Kung ang impunidad mahimong normal alang sa mga makagagahum, ang pagsalig sa katawhan sa sistema mawala.
Ang katapusan sa impunidad dili lamang legal nga isyu,
kundili usa ka moral nga obligasyon nga nagkinahanglan og tinuod nga kaisog gikan sa mga lider ug aktibong partisipasyon gikan sa katawhan.
Sa katapusan, dili kini istorya sa usa lamang ka pamilya o administrasyon, kundili sa usa ka nasud nga nagapangita sa tinuod nga hustisya. Ang balaod ba magpabiling labaw sa tanan, o magpadayon ba kini nga mahimong butang nga malusutan sa mga adunay gahum? Ang tubag anaa sa kamot sa katawhan.