Taliwala sa paspas nga modernisasyon ug globalisasyon, may usa ka hilom apan grabeng krisis nga nahitabo sa atong kapupud-an: ang hinay-hinay nga pagkawala sa atong lumad nga mga pinulongan.
Matod sa Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), dul-an sa katloan ka pinulongan sa Pilipinas ang giisip nga anaa sa risgo nga magpabilin na lamang nga handumanan sa mga tinuhoan sa mga kalawasan sa mga katiguwangan.
Usa sa mga nag-unang pananglitan niini mao ang pinulongang Porohanon, ang talagsaong paagi sa pagpamaba nga madunggan nga gigamit saunang panahon sa Lungsod sa Poro sa Isla sa Camotes, Sugbo.
Sa unang tan-aw, abi sa kadaghanan nga ang Cebuano mao ra ang kinaiyanho’ng pinulongan sa tibuok lalawigan sa Sugbo.
Apan ang Porohanon usa ka ebidensya sa makaiikag ug dako nga kasaysayan sa atong lingguwistika.
Bisan pa man kon napalibutan kini sa mga komunidad nga naghisgot og Sugboanong Binisaya, ang Porohanon adunay kaugalingong lahi nga tunog ug balarila. Mas duol pa gani ang mga bokabularyo ug estruktura niini sa Masbateño ug Hiligaynon kaysa sa Binisaya sa mainland Sugbo.
Usa sa talagsaong bahin niini mao ang paggamit sa tingog nga [z] imbes nga [y]—sama sa paglitok sa “maazong buntag” imbes nga “maayong buntag”.
Apan ngano nga nameligro man kini nga mapalong?
Ang gidangatan sa Porohanon sama sa gidangatan sa daghang gagmay nga pinulongan sa nasod.
Puno sa pag-abot sa pambansang media, edukasyon sa Filipino ug Ingles, ug ang kusog nga impluwensya sa Binisaya sa negosyo ug komersyo, nawad-an og lugar ang Porohanon sa adlaw-adlaw nga pakigsulti.
Ang mas nakadugang sa kabalaka mao nga hinay-hinay na nga wala gitudlo sa mga ginikanan ang maong pinulongan ngadto sa bag-ong henerasyon. Kon ang usa ka bata dili na makakat-on sa pagsulti sa pinulongan sa iyang mga katigulangan, magsukad na ang katapusang hugna sa pagkahanaw niini.
Kon mamatay ang usa ka pinulongan, dili lang kay mga pulong ang mawala. Apil sa mapapas mao ang mga lokal nga kasaysayan, mga sugilanon sa katawhan, kaalam bahin sa kinaiyahan ug kadagatan, ug ang mismong pagkakilala ug pagkatawo sa komunidad.
Ang pinulongan mao ang salamin sa kalag sa usa ka kultura; kon mabugto kini, mahanaw usab ang usa ka bililhong bahin sa atong pagkagawasnon ug pagka-Pilipino.
Aron mapugngan ang pagkawala sa Porohanon ug sa uban pang pinulongan sa Pilipinas, kinahanglan ang determinado ug nagkahiusang lihok: Paggamit sa Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE): Ang paggamit sa lumad nga pinulongan sa unang tunghaan sa mga bata importante kaayo aron mapasigarbo ug masabtan nila ang kaugalingong pinulongan.
Dokumentasyon ug Panukiduki: Ang padayong pagtala sa mga bokabularyo, balarila, ug mga katandogang litera sa Porohanon pinaagi sa mga lingguwista ug sa KWF.
Lokal nga Inisyatibo: Paghimo og mga lokal nga kalihokan, paligsahan sa pagsulat, ug kultural nga pagpasundayag sa lungsod sa Poro nga naggamit sa pinulongang Porohanon.
Ang sugilanon sa Porohanon sa Isla sa Camotes usa ka pahinumdom kanato nga ang kadaiyahan sa pinulongan mao ang tinuod nga bahandi sa Pilipinas. Dili nato kinahanglan nga ihulma ang tanan sa usa ra ka sukat.
Ang matag pulong nga Porohanon nga ilitok sa usa ka bata sa Poro usa ka kalampusan batok sa pagkalimot.
Ang atong hagit karon mao ang pagseguro nga padayong madungog ang maong talagsaong tingog alang sa mga henerasyon nga mosunod.