Sa matag higayon nga kusog ug sagunson nga pag-ulan sa Sugbo, makita na sab nato sa telebisyon ug social media nga ang mga kalsada gibahaan, mga pasahero nga natanggong, mga eskwelahan gihimong evacuation center, ug mga pamilya nga misaka sa atop samtang naghulat og tabang.
Anaa usab ang mga hulagway ug bidyo sa pipila ka opisyal sa gobiyerno nga nag-post nga sila kuno “nag-monitor sa sitwasyon,” nagsul-ob og raincoat ug botas samtang nagtindog duol sa nag-awas nga sapa o baradong kanal. Klaro ang mensahe—anaa sila, aktibo sila, naglihok sila.
Natural ba gyud ang tanan? O adunay bahin niini nga hinimo sa tawo?
Dili ikalimod nga ang climate change nakapagrabe sa kahimtang sa panahon. Mas kusog ang mga bagyo, mas taas ug mas bug-at ang pag-ulan, ug mas lisod tag-anon ang mga sistema sa panahon. Apan dili lang ang kinaiyahan ang angay pasanginlan nganong mao ra nga lugar pirming bahaan, nganong ang bag-ong aspalto nga dalan madaot dayon human sa usa ka kusog nga ulan, o nganong ang giingong nahuman nga flood-control projects mapakyas sa unang grabe nga pag-ulan?
Dinhi na mosulod ang isyu sa maayong pangdumala.
Kon substandard ang materyales, kulang sa maayong disenyo ang drainage system, o adunay mga proyekto nga naa lang sa papeles o “ghost projects”—mas modako ang kadaot sa natural nga kalamidad.
Kon ang minilyunes nga pundo para sa flood control wala matarong og implementa, ang resulta dili lang kasamok. Kini mahimong pagkabalda sa negosyo, pagkansela sa klase, kadaot sa panginabuhian, ug sa labing grabe nga kahimtang adunay kinabuhi nga makalas.
Makapaguol usab ang aspeto sa presentasyon. Ang mga viral posts sa pipila ka opisyal o sa ilang mga focal persons nga gibayran sa gobiyerno kasagaran nagpakita og “monitoring activities”: aerial inspection, emergency meeting, o pagbisita sa site.
Kada tuig adunay pundo alang sa imprastraktura ug disaster mitigation. Apan ang komunidad mag-atubang gihapon sa parehas nga kahuyang.
Tungod niini, mosulod ang pagduda: Sakto ba ang kalidad sa materyales? Naa bay overpricing? Nahuman ba gyud ang proyekto? O naa bay mga proyekto nga naa lang sa papeles?
Busa, kinahanglan ang tinuod nga transparency. Kung limpyo ug husto ang paggamit sa pondo, kinahanglan dili lang litrato ang ebidensya, kundili klarong report, audit findings, ug konkretong resulta nga makita ug mabati sa katawhan.
Ang dautang panahon magpadayon nga moabot, kinahanglan nato ang lig-on nga plano sa pag-angay ug pag-andam.
Nagkinahanglan kini og dugayng termino nga plano, higpit nga pagpatuman sa engineering standards, independent auditing sa public works, ug tinuod nga political will sa pagsilot sa korapsyon ug kapalpakan.
Sa dihang mo-uwan ang langit, dili lang dalan ug tulay ang gisulayan—kundi ang atong mga institusyon. Ang kinaiyahan mahimong mosugod sa krisis, apan ang maayong pangdumala maoy magbuot kung kini mahimong katalagman o malikayan nga problema.
Hangtod nga ang panubag ug accountability dili molihok nga parehas ka kusog sa baha, magpadayon ang pangutana sa katawhan: Natural ba kini nga kalamidad—o kalamidad nga napugngan unta kon adunay tinuod nga integridad ug responsableng pangagamhanan?