GIHUBAD NI tEA SOLON
Mabolo, Cebu City
Ang akong kinasayohang panumdoman sa pagpanaw kay ang pamati ini sama og bangaw nga walay mga balon. Labing minos mao na ang pamati adtong haya sa amahan sa akong papa sulod sa among napanunod nga balay. Padulong pa ko mag dos anyos adto. Akong hanap, gibalay pag-usab nga panumdoman nalakip ang daghang mga suga sa tibuok balay, dugang nga mga suga duol sa lungon, hain mas taas pa kaysa kanako, mao nga kuguson ko ni Mama paghakop sa iyang mga bukton aron makalili sa bildo nga bahin sa lungon diin makita ang natulog nako nga apohan.
Adunay mga dalit nga pagkaon ug mainom, pagsabat sa novena, nagkadaiyang mga duwa, sama sa baraha, bingo, ug mahjong, ug kaming mga bata magdagandagan sunod sa walay kahumanang amin sa mga katigulangan.
Adunay lainlaing klase sa giasal nga pagbati ug lihok—hudyaka, danguyngoy, hangop, mga lanog nga pagtimbaya, panagkitag usab sa mga paryente ug mga karaang higalang gikan sa layong lugar. Aduna pa siguroy uban pa nga mga pagpanaw ug mga haya sa banay ug kaparyentehan sa among eskinita ug barangay diin gidala ko sa akong mga ginikanan, ug pangagpas ko ang ilang hitsura usa ra para sa usa ka bata—bangaw nga walay mga balon.
Pero, niadtong walo na akong panuigon, akong nahinumdoman nga giagak ko ni papa gikan sa kuwarto sa pamilya padulong didto sa sala aron mahimamat ug moamin sa tawo nga nagbasa og newspaper, naglingkod duol sa sala-balkon nga pultahan Sa Taas.
Giingnan ko nga tawagon siya og Titi Benny.
Gikab-ot nako ang iyang kamot, hain iyahang giobliga og hatag, dayong giduot ang luyo sa iyang kamot sa akong agtang—ang tulumanon sa amin, timaan sa pagrespetar sa katigulangan ug para sa katigulangan mobendisyon og gasa sa batan-on.
Mao ra kadto ang akong nag-inusarang himamat ni Titi Benny. Akong hunahuna sa pagkabata kay kanunay nalukop paghuman sa homework, lisensya aron makaduwa ko kuyog sa akong mga ig-agaw ug mga silingan.
Ang sunod nga eksena sa samang lugar Sa Taas diyot paglabay sa panahon mao ang pag-abot sa akong Tita Eva ug iyahang mga igsuon gikan sa Iligan. Daling milihok si papa nga maablihan ang pultahan sa balkon ug masugat sila, ug didto nako nadunggan ang akong Tita Eva nitawag sa pangan sa akong papa ug nakita ang iyang pagbuak og hilak. Nag-iyahay sila og hupay sa usag-usa sa balkon.
Nagtindog ko tupad sa kahoy nga abatanan sa hagdanan duol sa altar nga bungbong, nagtan-aw sa kasubo—hilabihang naglutaw-lutaw gikan sa balkon padulong sa sala ayha gilukop ang tibuok Balay Solon.
Atbang sa balkon nga pultahan ug maingon tag mga lima ka tunob gikan sa salog sa sala nag-igdal ang altar hain ang dakong hulagway sa Sagradong Kasingkasing ni Hesus gibitay nga adunay mga suga sa luyo.
Ang hulagway mao ang makita ni bisag kinsa nga gikan sa ubos sa hagdanan pasaka.
Mao kadto ang nakita ni Tiya Lucy sa iyang pagsaka sa taas sa hagdanan aron masugat ang iyahang mga pag-umangkon. Pag-abot niya Sa Taas hain nagtindog gihapon ko tupad sa abatanan sa hagdanan nga gigama og kahoy duol sa altar, akong gipangutana si Tiya Lucy og unsay gidangatan ni Titi Benny.
Si Tiya mitubag og usa ka bug-at nga kahilom. Ang mata niya sama sa higanting tangke sa tubig Sa Gawas sa among panimalay, hain konektado sa puso—tapos ang upat ka gatos kasiyam-an ug siyam nga manwal paggaro ang nahuman—puno ug usa ka garo na lang moawas na.
Ang gibug-aton ug kakusgon sa maong wala-nganli nga kahilom kay walay kahupayan nga kasubo. Kasubo kadto sa desperadong kahidlaw nagpangita nga masirad-an.
Si Titi Benny—nailhan sa kadaghanan nga Siyang Labing Halangdong Osbispo Bienvenido Solon Tudtud— Tatay Bido ug Bapa Benny sa suod nga mga higala, kanhi ang unang Prelado sa Iligan ug Marawi.
Alang sa tanan, siya usa ka pinanggang obispo. Alang kang papa ug tiya Lucy, siya una sa tanan ilahang ig-agaw, amoang hinigugmang kabanay.
Si Titi Benny namatay nga sakay sa pagkahagsa sa eroplanong Philippine Airlines flight 206, katong gikan sa Manila padulong sa Baguio niadtong Hunyo 26, 1987.
Kada usa kakalag niadtong biyahe-a namatay—hurot silang singkwenta. Walay nasalbar. Tanan naabo.
Giunsa pagbangotan sa banay ang ingon nianing klaseng pagbiya? Ang eksena sa kasubo didto sa balkon nga akong nasaksihan pagkabata mahatagan og katin-awan paglabay sa mga dekada kanus-a ang akong henerasyon nakabsan sa amoang kinamagwangang ig-agawng igtagsa, among Manoy. Apan among nakita among Manoy, napahimutang ang iyang lubong, ug nahatod sa iyahang lubnganan. Sila ni papa, tiya Lucy, tita Eva, ug ang banay wala mataga-i og higayon mabuhat ang sama alang kang Titi Benny.
Sulod sa Balay Solon niadtong panahon sa 1987, adunay dautang linalang gipanganlan og Kamatayon nakakaplag og paagi sa pagtusdik sa tanang mga mabulokong balon, gipabuto og hurot sa usa ka higayon. Giliso ni Kamatayon ang among puloy-anan ngadto sa dili maantos nga abohon ug kahilom.
__________________________________
* Extracted vignette from Pagpánaw: The Solon House Deaths, Wakes, and Culture of Grief (2026, pp. 61-63). The Asian Conference on Cultural Studies 2026: Official Conference Proceedings. https://doi.org/10.22492/issn.2187-4751.2026.6
