Sa dili pa ta mopadayon, atong tan-awon ang sinugdan sa termino nga epal. Gikan kini sa pulong nga papel. Sa Tinagalog, ang mga politiko nga epal mao kadtong “pumapapel,” nagplastada dayon ug moangkon nga maoy nagpasiugda sa usa ka proyekto sa gobiyerno nga gigastuhan sa buhis sa mga tawo.
Mao kini ang mga politiko nga mobutang dayon og karatola ug tarpaulin nga anaa ang ilang dagko kaayo nga mga nawong ug ngalan sa mga proyekto sa gobiyerno. Sa pagtan-aw sa mga tawo, murag gikan nila ang pundo nga gigasto. Sa maong paagi, mobilib ang mga tawo sa maong mga politiko. Daghan nang mga magbabalaod nga nipasaka og mga balaudnon nga magdili sa epal nga poltiko. Di na unta makapasiatab ang mga politiko. Maong wa gyud mapasar ang balaod nga magdili sa epal.
Apan nasaling-it sa Republic Act No. 12314, ang 2026 General Appropriations Act (GAA) nga mokabat sa P6.793 trilyunes, ang pagdili sa mga epal nga politiko nga moapil sa pag-apudapod og cash aid ug ubang matang sa ayuda gikan sa gobiyerno nasyonal.
Si Acting Secretary Rolly Toledo sa Department of Budget and Management (DBM) namahayag nga ang Section 19 sa RA 12314 nag-ingon nga ang tanang cash assistance ug ubang matang sa financial aid kinahanglan nga iapudapod “exclusively by authorized government officers and personnel or accredited partners.”
Nagkanayon kini, “No public officials holding elective positions, electoral candidates, politicians, political partners, or any of their representatives, except for officials having direct administrative and executive authority over the implementing agency, shall influence, be present in, participate in, or take part in the actual distribution of any cash assistance and other forms of financial aid.”
Gidili usab sa Section 20 sa maong balaod ang pagpakita sa dapit nga gihatag ang ayuda sa ngalan, hulagway, imahen, motto, logo, color motif, initials ug ubang mga simbolo nga nalambigit sa opisyal sa gobiyerno, pinili o tinudlo, sa mga signboards sa tanang programa, kalihukan, ug proyekto sa gobiyerno.
Si Toledo niingon nga lakip niini ang Assistance to Individuals in Crisis Situation (AICS) Program sa Department of Social Welfare and Development, ang Tulong Panghanapbuhay sa Ating Disadvantaged/Displaced Workers Program sa Department of Labor and Employment ug ang Medical Assistance for Indigent and Financially Incapacitated Patients sa Department of Health (DOH) .
Samtang si Health Secretary Teodoro Herbosa namahayag nga ang mga pasyente sa mga hospital sa DOH di na magkinahanglan og guarantee letters (GLs) gikan sa mga politiko alang sa ilang balayranan sa hospital ubos sa zero-balance billing program sa gobiyerno.
Ubos sa maong programa, ang mga pasyente nga maadmit sa mga hospital ubos sa DOH di na pabayron sa serbisyo medical, medisina ug professional fee sa mga doctor kon anaa sila sa basic o ward accommodation.
Sanglit zero balance na man, wa nay bayranan, wa na sab kinahanglana ang garantiya gikan sa usa ka politiko. Human maadmit sa hospital, maoperahan, mogawas sa hospital nga way pagabayran. Mahimo na nga mopauli.
Giklaro ni Herbosa nga wa idili sa mga pasyente ang pagpangayo og tabang gikan sa mga politiko apan wa na kinahanglana ang garantiya sa politiko kay wa nay bayranan ang pasyente. Ang health sector dunay gahin nga P448 bilyunes karong tuiga, ang kinadak-an nga gahin sukad masukad.–edbarrita@gmail.com