Usa ka doktor nangutana sa iyang pasyente sa pag-ingon, “Wa ba mag-antos ang imong pamilya sa suliran sa pangsip?” Tubag sa pasyente, “Wa man intawon dok. Sa kaluoy sa Diyos, nalingaw ra man pud ming tanan.” Daghan ang nag-antos sa suliran sa pangisip. Apan ang legal insanity maoy hinungdan nga giabsuwelto sa Korte Suprema ang usa ka inahan sa kasong parricide.
Matod niini, ang inahan adunay schizophrenia, ang sakit sa pangisip sa usa ka tawo nga maglisod sa pag-ila sa tinuod ug sa imahinasyon lamang. Sa maong kahimtang sa pangisip, nawad-an siya sa kapasidad sa pag-ila nga sayop ang iyang gibuhat.
Busa, exempted siya sa tulubagong kriminal. Mao kini ang desisyon sa kaso nga People v. XXX (G.R. No. 273354, Oct. 29, 2025) nga sinuwat ni Associate Justice Samuel H. Gaerlan sa Supreme Court Third Division.
Naglambigit ang kaso sa usa ka inahan nga nilukso sa tulay uban sa iyang lima ka tuig nga anak babaye. Naluwas siya sa usa ka tawo nga nagsakay og bangka nga hinimo sa styrofoam apan wala igkita ang bata. Ang patay nga lawas sa bata nakit-an na lang nga naglutaw sa sapa sa pagkasunod adlaw.
Niingon ang inahan nga wa siya sa saktong pangisip niadtong tungora. Ang iyang nahimumdoman mao nga naglakaw siya uban sa iyang anak. Wa na siya makahinumdom sa paglukso sa tulay. Naulian siya sa saktong kabuot sa dihang naglutaw na siya sa tubig.
Usa ka lisensiyadong doktor sa National Center for Mental Health (NCMH) nitestigo nga ang inahan dunay schizophrenia. Gikonbikto siya sa Regional Trial Court (RTC) ug gisilotan og reclusion perpetua, hangtod 40 angyos nga pagkapriso.
Matod sa RTC dunay tumong ang inahan sa pagdaot sa bata sa dihang nilukso siya sa tulay samtang naggakos sa bata. Gidasunan kini sa Court of Appeals. Apan gisupak kini sa Korte Suprema.
Matod sa Labaw’ng Hukmanan, way tulubagong kriminal ang inahan tungod kay sa kahimtang sa iyang pangisip sa pagkahitabo, wa siya makasabot nga sayop ang iyang gibuhat.
Ang insanity usa sa mga exempting circumstances from criminal liability ubos sa Article 12 sa Revised Penal Code. Sa People v. Paña, gilatid sa Korte Suprema ang three-way test sa pag-ila sa insanity isip exempting circumstance.
Una, kinahanglan nga ang insanity anaa sa paghimo sa krimen. Ikaduha, kinahanglan nga probahon sa mga kwalipikadong doktor. Ikatulo, kinahanglang tungod sa insanity, ang akusado dili na makaila kon sayop ba ang iyang gibuhat.
Sa maong kaso, napamatud-an nga ang inahan nakaprobar nga nag-antos siya sa schizophrenia sa paghimo sa krimen subay sa testimoniya ug mental status examination reports sa mga psychiatrists. Matod sa Korte Suprema, ang schizophrenia usa ka chronic mental disorder sa usa ka tawo nga mawad-an sa katakos sa pag-ila sa pantasya ug sa tinuod, nunot sa mga paghanduraw ug sayop nga pagtuo. Natuman ang ikatulong rikisito sa Paña doctrine.
Samtang way tulubagong kriminal ang inahan, gipabayad siya sa Korte Suprema sa mga eredero sa biktima og P75,000 nga civil indemnity ug P200,000 nga moral, exemplary ug temperate damages.
Gipabalhin siya gikan sa Correctional Institution for Women ngadto sa NCMH aron matambalan. Makagawas lang siya ubos sa mando sa RTC subay sa rekomendasyon sa iyang attending physician sa maong hospital. (edbarrita@gmail.com)