Nibusdak ang kusog nga uwan nga dala ni Super Typhoon Tino nga nisangpot sa dagkong mga baha sa nagkadaiyang bahin sa Metro Cebu ug sa kasikbit nga mga lungsod ug mga siyudad sa Lalawigan sa Sugbo niadtong Nobiyembre 4, 2025. Nikalas kini sa kinabuhi sa kapin sa usa ka gatos ka mga tawo. Daghang mga tawo ang missing pa hangtod karon.
Daghan sab ang mga mananap sama sa kabaw, baka, ug mga baboy nga gianod sa baha. Kon pananglit, gibuhian sa tag-iya sa usa ka piggery ang iyang mga baboy aron dili mangamatay, mahimo ba kining angkunon sa makadakop niini? Dili ba sila mahimong mapasakaan sa kasong theft o pagpangawat?
Gibuhian sa tag-iya sa piggery ang iyang mga baboy aron dili mangamatay nunot sa usa ka katalagman nga dala sa kinaiyahan. Wala niya iabandonar ang pagpanag-iya sa maong mga baboy kay ang iyang tuyo mao nga dili sila mangalumos. Busa, ang maong mga baboy nagpabilin nga iyang kabtangan.
Lahi kini sa konsepto nga “res nullius,” mga butang nga way tag-iya sama sa iro nga way tag-iya ug gipasagdan na lang nga maglaroy-laroy sa kadalanan. Lakip niini ang mga manok ihas ug baboy ihas nga anaa sa kalasangan. Kay mga ihalas man ug way mga tag-iya, kadtong makadakop niini awtomatik nga mahimong tag-iya niini.
Sanglit wala man iabandonar sa tag-iya sa piggery ang pagpanag-iya sa mga baboy nga gibuhian tungod sa baha, ang mokuha sa maong mga baboy mahimong dunay tulobagon sa kasong pagpangawat. Kay dunay obligasyon ang makabangal sa maong mga mananap sa pag-uli niini ngadto sa tag-iya o kaha sa pagtugyan niini ngadto sa mga lokal nga opisyales.
Ubos sa Article 308 (who are liable for theft), Revised Penal Code, ang kasong kawat mao ang pagkuha sa personal nga butang sa laing tawo nga way pagtugot sa tag-iya. Ang Article 308, par. 2 (1), RPC, manubag sab sa kasong theft ang, “Any person who, having found lost property, shall fail to deliver the same to the local authorities or to its owner.”
Ang kawat mao sab ang kapakyas sa tawo nga nakakita sa nawagtang nga butang sa pag-uli niini ngadto sa tag-iya niini ug pagtugyan sa maong butang sa lokal nga mga awtoridad. Ning maong matang sa kawat, kinahanglan nga probahon nga nakit-an ang usa ka butang nga nawala ug ang nakakita napakyas sa pag-uli niini ngadto sa tag-iya o pagtugyan niini ngadto sa lokal nga awtoridad.
Unsa man ang silot sa kasong theft? Ubos sa Art. 309, RPC, ang silot mao ang prision mayor in its minimum and medium periods, kon ang balor sa gikawat sobra sa P12,000 apan wala molabaw sa P22,000.
Ang minimum period mao ang pagkapriso gikan sa unom ka tuig ug usa ka adlaw hangtod sa walo ka tuig. Ang medium period mao ang pagkapriso gikan sa walo ka tuig ug usa ka adlaw ngadto sa 10 ka tuig. Kon mosobra sa P22,000 ang balor sa butang nga gikawat, dugangan ang silot og usa ka tuig sa kada dugang P10,000 apan dili molabaw sa pagkapriso sa 20 ka tuig.
Lahi sa ubang hurisdiksyon, way balaod sa “finders keepers” sa Pilipinas nga ang makakita sa butang nga nawala mao nay tag-iya niini. Ang atong balaod nagmando sa tawo nga nakakita sa butang nga nawala sa pag-uli niini ngadto sa tag-iya o pag-surrender niini ngadto sa mayor sa lungsod o siyudad.
Ang kapakyas sa pagbuhat niini pagailhon nga usa ka matang sa pangawat, ilabi na kon ang nakakita nakaila sa tag-iya. Mao kini ang proseso sa balaod. Iuli ang butang sa tag-iya. Kon wala mailhi ang tag-iya, itugyan ngadto sa mayor.
Ang mayor maoy moanunsiyo nga nakaplagan ang usa ka butang sulod sa duha ka semana. Kon dili magpakita ang tag-iya sulod sa unom ka buwan, ang butang mahimong ihatag ngadto sa nakakita niini. Kon dili iuli sa tag-iya o kaha dili itugyan sa mayor, ang nakakita mahimong pasakaan sa kasong pangawat. (edbarrita@gmail.com)