Gibanabana nga 220,000 hangtod 1 ka milyon ka Pilipino ang nangamatay sa gubat tali sa Pilipinas ug Amerika niadtong 1899-1902.
Apan kahibulongan kaayo nga gitahod ug gitratar sa mga Pilipino karon nga Amerikanhon isip suod nga mga higala. Makita kini sa pagdeklarar nato sa Hulyo 4 matag tuig nga Filipino-American Friendship Day.
Bisan pa sa masulob-ong hugna sa atong kasaysayan human milingkawas ang atong nasud gikan sa mga Katsila ug giilog sa Amerika, daw gipasaylo ra gihapon nato ang mga Amerikanhon hilabi na sa ilang pagpakig-uban sa mga Pilipino batok sa mga Hapon niadtong Ikaduhang Gubat sa Kalibutan.
Dugang pa, nakondisyon sab tingali sa Amerika ang atong pangisip kay sila may mibukas sa pangpublikong edukasyon dinhi.
Apan gawas niana, alang kanatong mga Cebuano, duna man pod guy mga Amerikanhong opisyal kaniadto nga mipakitag maayong labok nga nakadani sa atong pagtahod.
Una niini si William Jones, ang Amerikanhong Konggresista nga maoy nangamahan sa 1916 Philippine Autonomy Law didto sa Estados Unidos. Tungod ini, ginganlan alang niya kanang dalan gikan sa Plaza Independencia hangtod Cebu Capitol. Bisan pa man ug gihinganlan na kinig Osmeña Boulevard, daghan pa gihapon ang motawag ini isip Jones Avenue hangtod ron.
Laing personalidad mao si Lyman Judy Carlock, usa ka Amerikanhong huwes nga gidesdino sa Cebu niadtong 1901. Buotan ug mikat-on sa atong pinulongan, nasuod siya sa mga Cebuano. Gani, mibalibad siya sa dihang ibalhin unta sa Manila kay mas giganahan siya dinhi sa Cebu. Namatay siya dinhi sa edad nga 34 tungod sa Kolera.
Sa natad sa medisina, Ang Amerikanhong si Erasmus Arlington “Arlie” Pond giila sab sa iyang maayong pagserbisyo isip pangulo sa Southern Islands Hospital (Vicente Sotto Memorial Medical Center na karon).
Sa dihang namatay siya niadtong 1930, ang iyang asawa nga si Elizabeth “Bessie” Gambrill Pond mipabilin ug mipadayon sa serbisyo publiko sa iyang bana. Sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan, gidakop siya ug gipriso didto sa Manila diin namatay siya sa kagutom niadtong 1943.
Karon, dunay 2 ka dalan nga ginganlan sa magtiayon dinhi sa Cebu City. Ang Arlington Pond Street maoy nagkonektar sa Osmeña Boulevard ug Ramos Street samtang ang Elizabeth Pond Street naa dapit luyo sa Simbahang Redemptorista.
Samtang sa natad sa gahum nagitabnon, diha pod si Robert Roberts Landon nga maoy naningkamot aron aduna nay elektrisidad ang Cebu. Tuod man, natuman kini niya ug ang karaan nga pasilidad alang sa kuryente nailhan na nato karon isip Visayan Electric Company. Gipahinungdan siya sa karsada nga gitawag og RR Landon Street, kilid sa Camp Sergio Osmeña.
Pipila lang kini sa mga Amerikanhon nga gipangga sa mga Cebuano tungod sa ilang mga kontribusyon sa kalamboan sa atong Harang Dakbayan.
Aduna pay laing mga Amerikanhon nga gimahal sa mga Cebuano, apan unya nalang sab to sila nato hisgutan pohon.