I
Nakasugat ko og post sa FB nga nag-ingon, “Cebuano dili ekwal sa Bisaya” (Cebuano not equal Bisaya). Nakalabni kini sa akong pagtagad. Ang akong hinanali nga reaksiyon mao ang pagsulti-hagawhaw sa akong kaugalingon: sakto. Ug ngano nga husto kini? Mao kini karon ang unod ning maong artikulo sa Pahina sa Akademiya. Ang atong himan sa pagtuki niini mao ang semantika, usa sa mga sanga sa lingguwistika. Sa iyang yano nga kahulogan, ang semantika naghikutar sa pagtuon sa kahulogan sa mga pulong. Subay niini, atong unahon pagtuki ang kahulogan niining pulong Bisaya (o Binisaya) ug isunod ta ang pulong Cebuano (o Sinugboanon).
II
Una, ang pulong Bisaya nagkahulogan og dyograpikanhon nga dapit. Gigamit kining pulonga isip ngalan sa lugar sa Pilipinas nga ginatawag og Visayas o Kabisay-an. Ikaduha, ang pulong Bisaya (o Binisaya) nagkahulogan usab og pinulongan. Gigamit kini isip ngalan sa grupo sa mga pinulongan nga anaa sulod sa Kabisay-an. Busa, tawgon kini nato sila og Binisayang mga pinulongan.
Sulod sa dapit sa Kabisay-an, adunay pipila ka lain-laing mga pinulongan. Ubay-ubay kini sila. Sama pananglit sa Hiligaynon (Ilonggo), nga ginalitok sa Bacolod, Iloilo, Roxas; Aklanon, nga ginalitok sa Aklan; Capiznon, nga ginalitok sa Capiz; Kinaray-a, nga ginalitok sa Antique; Asi, nga ginalitok sa Romblon; Cuyonon, nga ginalitok sa Palawan ug mga pulo sa Cuyo; Waray, nga ginalitok sa Amihanan ug Timogang Samar, Timogang Leyte, ug mga bahin sa Biliran; Surigaonon, nga ginalitok sa Surigao del Norte ug Agusan del Norte; ug Cebuano (o Sinugboanon), nga ginalitok sa Cebu, Bohol, mga bahin sa Negros, mga bahin sa Leyte, ug mga bahin sa Mindanao.
Kanang mga pinulongana nga gisitar sa ibabaw, tungod kay ginalitok man sila sa mga dapit sulod sa Kabisay-an, nan, sa tiningob, ginatawag sila og Binisayang mga pinulongan. Matag usa kanila, Binisayang pinulongan.Dinhi, ato nang makita nga ang pulong Bisaya (o Binisaya), sa iyang kahulogan isip pinulongan, usa ka “generic” nga pulong, tungod kay naglakip o naglangkob man siya sa daghang pinulongan. Sa ingon niini nga rason, ang maong mga pinulongan nga gihisgotan sa ibabaw, pulos mga Binisayang pinulongan.
III
Ikaduha, ang pulong Cebuano adunay duha ka mga kahulogan. 1) Nagkahulogan kini sa mga tawo nga nanimuyo sa Sugbo. 2) Nagkahulogan usab kini sa pinulongan nga ginalitok sa pulo sa Cebu. Ari ta magtuki sa ikaduhang kahulogan, isip pinulongan. Ang pinulongan nga ginalitok sa Cebu o Sugbo gihinganlan og “Cebuano language” sa Inenglis, or Sinugboanong pinulongan. Ug ngano nga kini mang pulong “Cebuano” mao may gingalan ning pinulongana, nagpabilin kining tanghaga (kanako). Ug kay kining pinulongana ginalitok man dili lamang sulod sa pulo sa Sugbo, kondili ginalitok usab kini sa laing bahin sa Kabisaya-an, ug gani, ginalitok man usab kini sa mga bahin sa Mindanao. Ug kay ang iyang ngalan, Sinugboanong pinulongan man, nan bisan didto sa Mindanao, ginatawag gihapon siya sa maong ngalan. (SUMPAYAN)
