Atong hisgotan karon dinhi ning maong artikulo ang titikanan o alpabeto, sa Binisaya-Sinugboanong pinulongan.
Ang mga Patingog (vowels)
Karon, atong makita nga ang titikanan o alpabeto sa Binisaya-Sinugboanong pinulongan adunay lima ka ponema nga mga patingog (vowel phonemes) ug katugbang niini, aduna usay lima ka grapema nga mga patingog (vowel graphemes), sigon sa makita sa Talaan 1. Ang mga simbolo sa ponema gibase sa IPA (International Phonetic Alphabet).
Talaan 1: Mga Patingog sa Binisaya-Sinugboanong Pinulongan
Apan pipila ka mga batadila (grammarian) padayong naghupot nga aduna lamay tulo ka ponema nga patingog: ang /æ/, /¡/, ug (u : ), busa, aduna usay tulo lamang ka grapema nga patingog: /a/, /i/, ug /u/. Matuod kini sa wala pa mangabot ang mga Espanyol dinhi ning maong Arkipelago. Ang karaan nga eskritura (script), ang Baybayin, aduna lamay tulo ka patingog. Apan, sa pagpangabot na sa mga Espanyol ning yutaa, dala nila ang ilang pinulongang Enispanyol. Ug kining maong pinulongan adunay lima ka patingog (vowels). Ug tungod kay gitudlo man ngadto sa mga lumad (ang atong mga agaton) ning yutaa ang Enispanyol nga pinulongan, nahisulod ang duha ka mga patingog nga mao ang / /-/e/ ug //-/o/. Sa laktod, sa ngadto-ngadto latas sa panahon, nahimong lima na ka mga patingog ang anaa sa Titikanan o alpabeto diha sa Binisaya-Sinugboanong pinulongan.
Nganong Tulo ra ka Patingog sa Baybayin?
Sa Baybayin nga eskritura, aduna lamay tulo ka mga patingog: ang = a, = i, ug = u. Adunay rason kining maong penomenon. Ang mga lumad ning yutaa, ang atong mga agaton, aduna na silay ilang kaugalingong eskritura nga gigamit sa pagsulat. Mao kana ang Baybayin sa Katagalogan o Badlit sa Kabisay-an. Ang atong mga agaton dili metikuloso kabahin sa paglitok. Ingon og igo na kanila nga adunay tulo ka mga patingog nga litokon sa baba. Sumala pa ni Morrow, aduna lamay tulo ka mga patingog tungod kay ang karaang mga Tagalog, ug ubang mga hugpong sa pinulongan, wala lainlaina ang paglitok sa /i/ ug /e/, o /u/ ug /o/ hangtod nga ang mga pulong Enispanyol nahisulod sa ilang pinulongan. Bisan gani karon, kining mga tingoga magkabaylobaylo diha sa mga pulong sama sa lalaki/lalake (man), babae (woman) ug kababaihan (womanhood or womankind), uod/ood (worm), puno (tree trunk) ug punung-kahoy (tree), ug oyaye/oyayi/uyayi (lullaby) (http://www.mts.net/~pmorrow/bayeng1.htm).
Busa, atong makita nga, alang sa atong mga agaton, igo na nga aduna lamay usa ka simbolo alang sa duha ka mga paningog: ang simbolo nga alang sa /i/ ug /e/, ug ang simbolo nga alang sa /u/ ug /o/.
Apan, atong maingon nga wala kini magpasabot nga walay duha ka mga paningog nga mogawas o litokon sa baba. Mahimong anaa gayud ang /i/ ug /e/ nga paningog, diin ang /e/ anaa mahimutang sa taliwala sa /a/ ug /i/; ug anaa usab ang /u/ ug /o/ nga paningog diin ang /o/ anaa mahimutang taliwala sa /i/ ug /u/. (Sumpay sa sunod gula sa Marso 8,2026.)