2. KONDILI ug KON DILI
2.1 KONDILI (But also) Ang KONDILI naghupot og kahulogan nga lahi sa kahulogan sa KON DILI. Ang KONDILI ang usa ka tibuok nga pulong nga nagkahulogan og, mao usab. Ang Inenglis nga pinulongan naggamit sa but also.
Ang KONDILI maoy kaparis sa “dili/dili lang”. Kon sa Inenglis anaa ang “not only”…“but also,” sa Binisaya-Sinugboanon, anaa usab ang katumbas niini nga, “dili/dili lang”…“kondili”. Makita kini diha sa mosunod nga mga pananglitan:
A] “Ang ‘mga’ gigamit dili lang isip pangdaghanan kondili isip pamanabana lang.”
B] “Ang tawo mabuhi dili lamang sa pan kondili sa Pulong usab sa Diyos.
”K] “Mopakita siya sa ikaduhang higayon dili tungod sa sala kondili sa pagluwas kanila nga naghulat kaniya” (Heb. 9:28 BMBB).
Adunay pipila nga wala maggamit sa “kondili”; hinuon, naggamit sila sa “apan.” Ngano man? Ang uban nga naimpluwensiya kaayo sa Inenglis, literal nga gahubad sa “not only”…“but also,” sama ini: “dili lang”…“apan usab.” Ang “apan” maoy literal nga hubad sa “but” diha sa Inenglis. Mao kini hinungdan nganong ang “apan” maoy ilang gigamit inay ang “kondili.”
Apan angayng hibaloan ug tamdan ang kamatuoran nga ang Binisaya-Sinugboanon adunay iyang kaugalingong paagi sa pagpadayag nining maong ideya. Kon ang Inenglis nga pinulongan moingon, “not only”…“but also,” ang Binisaya-Sinugboanon moingon, “dili/dili lang/lamang”…“kondili (usab).” Ang “kondili” maoy husto, dili ang “apan.”
2.2 KON DILI (If not) Usa ka pulongan (kun phrase) ang KON DILI. Ang iyang kahulogan, isip pulongan, mao ra usab ang literal nga kahulogan sa KON ug sa DILI. Sa Inenglis, ang KON DILI nagkahulogan og, if not. Makita kining maong kahulogan sa KON DILI sa mosunod nga mga pananglitan:
A] Kon dili kining usa, nan kadtong laing usa.
B] Dili unta ko motambong sa tigom kon dili pa lang tungod sa hangyo ni Ludoy.
K] Kinsa pa may atong paaboton nga mobarog batok sa kagamhanan kon dili kitang katawhan karon?
3. KUN ug KON
3.1 KUN (Or)Ang KUN adunay kahulogan nga lahi sa KON. Ang KUN ginagamit sa pagpadayag sa ideya nga alternatibo. Sa laing pagkasulti, duha ka pilianan nga butang: kini ba o kadto. Sa Inenglis, ang iyang katumbas mao ang pulong, or. Matataw ang kahulogan sa KUN niining mosunod nga mga pananglitan:
A] Mahimo kang mag-ayroplano kun magbarko paingon sa Manila.
B] Makagamit ka og lapis kun bolpen sa pagtubag sa pasulit.
K] Magpili ka: Diyos kun yawa; dili ka makaalagad sa duruha sa samang higayon. Sa Binisaya-Sinugboanon, adunay laing pulong alang sa kun, nga mao ang o. O di kun o o ang gamiton (kun either kun or o is/will be used).
3.2 KON (If/As to)Ang KON nagdala og duha ka kahulogan.
3.2.1 KON (If) Ang unang kahulogan sa KON mao ang pangkondisyon. Sa Inenglis, ang katumbas niini mao ang pulong, if. Makita kini sa mosunod nga mga pananglitan:
A] Kon moulan karon, nan dili ko molakaw ngadto sa dakbayan.
B] Mapailisan nimo ang tseke kon aduna kay duha ka balidong aydi (ID).
K] Kon motugot ang Diyos, molampos gayod kita sa atong paningkamot.
Karon, adunay naobserbahan nga ang KUNG maoy sagad gigamit nga hulip sa KON. Apan, matod pa ni Edgar Godin, ang kasamtangang editor sa Bisaya Magazine, “Ang ‘kung’ usa ka pulong Tinagalog nga wala pa sagopa sa pormal nga panulat sa Binisaya, bisan tuod nag-eksist na kini sa mga kombersasyon sa katawhan ilabi na sa kabatan-unan. Kon ang ato, impluwensiya lang, lagmit, sa Tagalog ang ‘kung’.”
3.2.2 KON
(As to)Ang ikaduhang kahulogan sa KON mao ang “As to” sa Inenglis. Makita ta kining maong kahulogan sa mosunod nga mga kapahayag:
A] May “naghisgot bahin sa Templo kon unsa kini katahom tan-awon….” (Lk. 21:5, BMBB).
B] “...dili kamo mabalaka kon unsaon ninyo pagtubag…” (Lk. 21:14, BMBB).
K] Lakaw, susiha didto kon unsa ang iyang gisulti bahin niini.(Sumpay sa sunod guwa.)
