Lita A. Bacalla, PhD.
Kon mahuman mi sa tigom sa Akademiyang Bisaya, ako man gyud ang mohatod ug mag-drive nila ni anhing Atty. Cesar Kilaton ug ni Sir Venz. Ang duha ningtaliwan na sa laing kalibutan. Ako man gyud ang mangunay og hatod nila sa tagsa-tagsa nila ka pinuy-anan. Sa dihang nikanaog na si Sir Venz, nangutana ko kon asa ko moagi. Ang iyahang tubag, “mo de silla ka”, inig kahuman, “mo de mano dayon ka”, uban sa pagsenyas kanako gamit ang iyang kamot.
Kadaghan na nako nadunggan kining pulonga ilabina sa mga hamtong o edaran na. Usahay usab gikan sa akong tatay, permi nako siya madunggan kay drayber man usab siya sama kanako. Kadtong higayona, wala kini nako buhii, akong gipangutana si Atty. Kilaton kon unsa man gyud ning pulong nga “de silla ug de mano”. Kay makasabot ako sa pulong tungod lamang sa senyas apan wala gyud ko katugkad sa pulong kay dili man kini atoa ug tataw kini nga gikan sa langyaw nga pinulongan.
Samtang nag-drive ko, nitubag si Atty. Kilaton kanako ug nagkanayon, “ Ang de silla ug de mano, gikan kini sa pulong sa mga Kastila." Ang pulong de silla, matod niya, kini literal nga kahulogan nga gikan sa lingkuranan o gilingkuran, gikan sa silya o lingkuranan, sa Bisaya pa. Ang silla nagpasabot na og “lingkuranan” . Kon de silla usab, nagpasabot nga “gikan sa lingkuranan o gilingkuran” o gikan sa naglingkod nga nagtan-aw.
Namugna kini tungod niadtong unang panahon sa tartanilla. Sa una, motupad sa “wala” ang mosakay sa tartanilla. Maong kon de silla, nagpasabot nga moliko sa “wala” o “turn left”. Apan karon nausab na ang posisyon sa paglingkod, pero kaniadto ang pasahero sa tartanilla motupad gyud sa “wala”. Maong kon mohatag og instruction sa drayber nga “ pawala ka, moingon dayon og de silla ka”, nga nagpasabot adto ka sa wala nga bahin moagi”.
Ang mga drayber nga makadungog niini usahay maglibog ilabi na sa mga batan-on nga drayber sama kanako. Samtang ang “de mano” kay ang pagsenyas sa kamot sa kutsero nga patoo o turn right sa iningles pa. Ang “de mano” nagpasabot usab og “gikan sa kamot” kay ang “mano” nga pulong sama sa pinulungang Binisaya nga “ kamot”. Ang kutsero mosenyas sa iyang kamot sa “tuo o right” nga naghatag sa uban og senyas nga padulong siya sa tuo gamit ang iyahang kamot”, ni Atty. Kilaton sa iyang pagpasabot kanako.
Mao diay, matod ko, naay pulong sa mga Tagalog nga ang ilang pag-amen kay pag mano, ug mano po nga mogunit sa kamot isip pagtahod. Ako kini nga gilambigit usab sa klase nako sa leksikograpiya sa UP-Cebu, ilabina kon maghisgot kami sa etimolohiya sa mga pulong.
Isip magsusuwat, ako usab kini malambigit sa kahulogan sa pulong de silla ug de mano. Kon “de silla” nga pagsuwat, nagpasabot nga magsulat siya basi sa iyang naobserbahan o namatyagan sa palibot. Gikan lamang sa iyahang hunahuna ug dili gikan sa iyahang kasinatian. Apan kon “de mano” gani ang paagi sa pagsuwat, nagpasabot kini nga ang pagsuwat niya gikan sa iyang kaugalingong kasinatian o inadlaw-adlaw nga panghitabo sa iyang kinabuhi. Kini usab nagpasabot nga tinuod kay gikan man kini sa direktang pagkasinati nga iyahang gitagik sa paagi sa pagsuwat.
Pananglitan.
de silla
Siya nagpuyo sa Cebu; nagsulat siya kabahin sa gubat sa Iran.
Basi sa iyahang nadunggan ug nakita sa balita sa gubat, nagtagik siya og usa ka artikulo kabahin sa gubat sa Iran.
de mano
Usa siya ka OFW nga nagtrabho sa Iran. Iyang gisulat ang iyang kasinatian kabahin sa gubat sa Iran
Tungod sa iyang wala nasabtan nga kahadlok sa gubat, nakatagik siya og balak nga giulohan og “ Gubat sa Iran”.
Kalit kini nga nisantop sa akong hunahuna tungod sa pagtulin sa pagsaka sa presyo sa lana samtang naminaw ako sa balita sa radyo, nagkanayon nga kon magpadayon ang gubat sa Iran, ipadayon na ang pagsakay sa tarnilla. Aduna pa kitay tartanilla hangtod karon dinhi sa siyudad sa Sugbo nga kasamtangan natong gigamitkon mosakay kita gikan sa Carbon padulong sa Brgy. Duljo.
Kini maoy atong kabilin ug kasaysayan sa mga pulong nga atong nabati ug hinaot nga matagaan og bili ang atong kagahapon sa atong kabatan-unan karon.