Dr. Lita A. Bacalla
Ang Etimolohiya mao ang sanga sa Lingguwistika nga nagtuon ug nagsusi sa gigikanan sa kasaysayan sa pulong, pag-usab sa porma ug kahulogan niini sa paglabay sa panahon.
Usa si Aristotle, unang naghisgot kabahin sa relasyon tali sa pulong ug kahulogan niini. Gitun-an usab ni Franz Bopp ang pagtandi sa mga pinulongan aron masubay ang komon nga gigikanan. Usa, usab sa akong nailhan nga lokal nga magsusulat nga nagtuon sa Etimolohiya mao si Dr. Jess Tirol, kamatuoran niini daghan na siya og napublikar nga kapulongan.
Ang akong ipaambit kaninyo ang pulong nga “paldo.” Gitagaan ang kahulogan sa kapulongan sa Komisyon sa Wikang Filipino ang pulong nga “paldo,”naggikan sa pinulongang Kastila nga “fardo” nga nagpasabot og “bundle” o “dagkong bugkos sa mga kargamento” o “dagkong bugkos sa sapi/kwarta.” Sa nanglabay nga panahon ang pulong “fardo” nahimomg “paldo” nga sa mga Tagalog nagpasabot sa dagkong bugkos sa kwarta o daghan og kwarta/sapi. Hangtod nga kini nalambigit sa “bundle sa kwarta” o “kabtangan” apan sa mga Bisaya nilipang kini nga pulong paldo tungod sa duwa nga Scatter. Kusog na mogamit ang mga Bisaya sa mga pulong uban sa mga nagkadaiyang kahulogan nga nagpasabot “nakadaug” o “daghan og kwarta” , swerte, jakpot, ug uban pa. Ang sukwahi sa maong kahulogan nga paldo mao ang “pakdot” nga nagpasabot “pilde” o “pusoy”
Hangtod nahimo kining ekspresyon sa mga Bisaya ug gigamit sa nagkalalain nga sitwasyon nga nagdala og nagkadaiyang kahulogan.
Pananglitan:
Paldo - swerte
“Wow, paldo! Buotan og uyab”
Paldo - daghan og kwarta
“Hayahaya, paldo, nakadawat sa maleta”
Paldo - dako nga kita
“Paldo ang drayber kay gipakyaw sa foreigner.”
Paldo - jackpot/dakog daug
“Nakapaldo siya sa raffle, jackpot!”
“Balato, beh, kay nakapaldo ka sa swertres”
Paldo - kahimtang nga adunahan o dato
“Dako og balay ug yutaan ang pamilya, paldo gyud sila!”
Paldo - swertehon kaayo
“Paldo gyud siya kay gipakaslan sa AFAM/madala na sa snow”
Sa pagkakaron, atong mamatud-an ang kabililhon sa pulong mahimo nga mausab base kon giunsa kini paggamit.
“Nganong kinahanglan tun-an ang Etimolohiya?”
Una, matod ni Zeus Salazar, ang pinulongan ug kultura dili kini magbulag. Tungod niini, mas masabtan ang tinuod nga kahulogan sa pulong ug mahibaloan sad ang gigikanan sa pulong ug makatabang kini ug nga dali makat-unan ang kaniadto ug karon nga kahulogan.
Ikaduha, mailhan usab ang kasaysayan ug kultura sa pinulongan, daghang pulong nga naggikan sa lain-laing pinulongan ug kultura, susama sa Griyego, Kastila, Ingles ug uban pa. Tungod niini, makamugna kita og nagkalainlaing mga konteksto kon giunsa paggamit ang pulong ug labaw sa tanan, makatabang kini sa pagpalambo sa atong bokabolaryo.
Ing-ani ka mahinungdanon ang pagtuon sa Etimolohiya, ang pagsusi sa tinubdan sa pulong aron makatabang sa pagpanalipod ug pagpasidunggog sa kasaysayan sa atong sinultihan nga angay makat-onan ug mahibaloan sa kabatan-onan ug sa umaabot nga mga henerasyon.