NI Wilfredo G. Anoos, Dev.Ed.D., FRIEdr
Si Fermin batan-on nga gipanday sa kalisod ug paglaum. Sa iyang malinawon nga nawong natago ang mga kasinatian nga makapaluya unta sa uban, apan kaniya nahimong kusog aron mopadayon. Human siya mahunong sa iyang pagpanarbaho isip working student sa balay nila Atty. ug Mrs. Valdez, mura siyag nawad-an og direksyon. Ang syudad nga kaniadto puno sa kahayag sa iyang damgo, kalit lang nahimong halapad nga kahadlok.
“Dong Fermin,” malumo nga sulti ni Ma’am Valdez, “mouli una ka sa inyong probinsya. Mopahuway usa ka didto. Mobalik lang ka kon andam na ka mopadayon.” Bisan lisod dawaton, misugot si Fermin. Sa iyang pagpauli, iyang gibati ang kabug-at sa pagbiya sa damgo nga dugay niyang gipaningkamotan. Sa probinsya, gidawat siya sa iyang pamilya uban sa kainit sa gugma, apan lahi ra gyud ang kinabuhi didto. Sa matag gabii, mosakay siya og baruto uban sa iyang mga ig-agaw aron sila mangisda sa lawod nga ngitngit, nagsalig sa kahayag sa ilang suga.
Didto niya nasinati ang tinuod nga kakapoy—ang hangin nga kusog, ang balod nga walay kaluoy, ug ang kahilom sa kadagatan nga murag walay katapusan. Apan sa iyang matag tan-aw sa kahayag sa lampara nga nagdan-ag sa tubig, mura siyag pahinumduman nga adunay kahayag bisan sa kinahiladman sa kangitngit.
Apan dili kini ang iyang damgo. Samtang nagpadayon siya sa pagpangisda, nagkaduol usab ang Hunyo—ang pagsugod sa bag-ong tuig tigtungha. Wala siya ka-enrol. Sa iyang hunahuna, murag nagkalayo ang iyang kaugmaon. Sa samang higayon, nagkaguliyang usab ang nasod. Human sa assassination ni Ninoy Aquino, misamot ang tensyon sa politika. Ang mga rally misugod sa kadalanan sa Colon Street, Fuente Osmeña Circle, ug Plaza Independencia.
Ang nasod nagkurog sa kasuko ug paglaum. Apan si Fermin, lahi ang iyang gubat—ang gubat alang sa edukasyon. Sa laing bahin, didto sa Talamban, adunay usa ka dalagang nagpadayon usab sa pakigbisog—si Emma. Usa siya ka working student sa usa ka bakery. Sa buntag, magmata siya og sayo aron motabang sa pagmasa sa harina; sa gabii, mosulod siya sa klase nga puno sa paglaum.
Sukad nga nawala si Fermin, kanunay siyang naghunahuna. “Asa na kaha siya?” pangutana niya sa iyang kaugalingon. “Mobalik pa kaha siya?” Walay tubag, apan sa iyang kasingkasing, nag-ampo siya.
Sa probinsya, napugos si Fermin sa paghimo og desisyon. Dili niya kaya nga magpabilin didto samtang ang iyang damgo hinay-hinay nagkawala. Bisan walay kasiguruhan, mibalik siya sa Sugbo.Didto siya mipuyo sa iyang iyaan sa Cabantan Street. Kada adlaw, iyang gipangita ang kahigayunan—miduol sa simbahan, nangutana sa mga eskwelahan, ug nangadyi nga unta adunay motabang niya.
“Suwayi sa Franciscan Sisters,” tambag sa iyang amigo. Didto siya nidangop, ug bisan pa sa unang pagbalibad, gihatagan siya og direksyon padulong sa seminary sa Mabolo. Didto, iyang nasugatan ang usa ka pari nga mitan-aw sa iyang determinasyon ug kahimtang.
“Hulyo na karon,” sulti sa pari, “apan hatagan tika og higayon. Makapadayon ka sa pag-eskwela, apan kinahanglan maningkamot ka.” Murag nabanhaw pag-usab si Fermin. Dali siyang nagpa-enrol bisan ulahi na, ug nagsugod isip working student—manglimpyo sa kapilya, nagserbisyo sa seminaryo, ug nag-eskwela sa gabii.
Sa dihang nagkita silang duha ni Emma pag-usab, ang kalipay dili matago. “Nibalik gyud ka,” sulti ni Emma, nga adunay kahayag sa iyang mga mata. “Para sa damgo… ug para sa rason nga wala nako biyae,” tubag ni Fermin. Sugod niadto, nagpadayon silang duha. Sa buntag, trabaho; sa gabii, eskwela. Usahay magkita sila sa dalan, magdungan og lakaw, ug maghisgot sa ilang kaugmaon.
Apan samtang sila naningkamot, ang nasod padayon usab sa kausaban. Niabot ang 1986 Philippine Snap Election ug misunod ang People Power Revolution nga nagpalagpot sa pamilya ni Ferdinand Marcos Sr. ngadto sa Hawaii. Ang kalibutan sa ilang palibot nabag-o, apan ang ilang pakigbisog nagpabilin.
Niabot ang Marso 1987—ang adlaw sa ilang graduation sa usa ka pribadong eskwelahan sa Talamban nga gidumala sa mga madre. Bisan pa sa kalisod—ang kakulang sa kwarta, ang kakapoy, ug ang kagubot sa nasud—nakab-ot nila ang ilang damgo.
Sa dihang gidawat ni Fermin ang iyang diploma, iyang nahinumduman ang tanan—ang ngitngit nga kadagatan, ang kahadlok, ug ang kahayag nga iyang nakaplagan. Sa iyang kiliran, si Emma—malipayon usab, apan nahibal-an nilang duha nga ang ilang panaw dili pa mahuman.
Human sa graduation, lain na usab nga hagit ang ilang giatubang—ang pagpangita og trabaho, ang pagtukod sa kaugmaon, ug ang pag-atubang sa realidad sa kinabuhi. Tungod niini, napugos silang magbulag—dili nga tungod sa kakulang sa gugma, kondili tungod sa panginahanglan.
“Magkita ra ta puhon,” sulti ni Emma, nga sama og kahilakon base sa iyang tingog. “Magkita ra ta,” tubag ni Fermin, bisan wala siya kasiguro.
Apan ang panahon milabay. Ang mga adlaw nahimong bulan, ug ang mga bulan nahimong tuig. Sukad sa ilang graduation, wala na sila magkita pa. Bisan pa niana, ang ilang sugilanon nagpabilin—usa ka pahinumdom nga ang kahayag mahimong makita bisan sa kinahiladman sa kangitngit.
Ug si Fermin, ang batang kaniadto nangita og kahayag sa lawod nga ngitngit, nakakat-on nga ang tinuod nga kahayag dili lang makita sa gawas—kondi makita sa kasingkasing nga nagpadayon, nagtuo, ug wala gayud mohunong sa pagdamgo.