Ang kaniadtong madasigon nga negosyo sa seashell souvenir sa Liberty Shrine mius-os na karon, naapektuhan sa kausaban sa dagan sa turismo ug sa nagpabiling epekto sa pandemya sa Covid-19.
Ang 75-anyos nga si Melecia Moreno nga namaligya og seashell keychains ug mga chandelier sa iyang gamay’ng estante sulod sa Liberty Shrine sa Barangay Mactan, dakbayan sa Lapu-Lapu, niingon nga sa maayong adlaw, mokita na lang siya og P300 hangtod P400, nga halos dili pa paigo sa inadlaw-adlaw nga galastuhan—layo ra kaayo kon itandi sa milabayng mga dekada, diin nakatabang kini sa pagpahuman sa kolehiyo sa iyang upat ka mga anak.
Matud ni Moreno nga sa karon, bisan kon dunay adlaw nga mokita siya og sobra sa P1,000, layo ra gihapon kini sa P3,000 hangtod P10,000 nga iyang makuha sa wala pa ang pandemya. Ang halin sagad motaas kon Lunes, ug magpabiling lig-on hangtod Biyernes ug Sabado, apan hinay gikan sa Martes hangtod Huwebes.
“Masagmuyo lang gyud mi kay nihinay man ang halin namo kay kuwang na intawn… Budget nalang gyud taman, kung di ka mag budget wa gyud kay mahimo,” sumala pa ni Moreno.
Laing dugay na nga vendor nga si Leni (dili tinuod nga ngalan), 61, niingon nga ang iyang kita matag adlaw mag-usab-usab gikan sa P40 hangtod P200.
Matod niya, dili tanang higayon mopalit ang mga turista, hinungdan nga maglisod na gani sila sa pagpalit og batakang kinahanglanon sa panimalay sama sa bugas.
Bisan pa sa gamay nga ganansya, silang duha nagpadayon gihapon tungod kay kini na ang ilang panginabuhian sulod sa hapit lima ka dekada.
Si Minerva Romande, ang focal person sa Mactan Shrine Souvenir Vendors Association Inc., nga nagrepresentar sa 30 ka mga vendor, nibutyag sa usa ka bulag nga interview nga ang patigayon nagsugod og kahuyang niadtong panahon sa pandemya, sa dihang temporaryong gisirad-an ang lokal nga tourist site.
Ang mga estante nga kaniadto mokita og P13,000 hangtod P20,000 matag adlaw, ilabi na gikan sa mga t-shirt, gamay na lang og kita karon.
“Wala pa gyud siya nabalik kung unsa among halin sauna tungod atong Covid-19 pero di man gyud ka kaingon na zero ni-decline lang siya pero naa raman gihapon mabuhi raman gihapon,” matod ni Romande, dungan sa pag-ingon nga ang mga souvenir stall nagpabilin gihapong pamilyar nga talan-awon alang sa mga turista.
Ang trapiko sa mga pasahero sa Mactan-Cebu International Airport mius-os pag-ayo panahon sa pandemya, gikan sa 12.7 ka milyon niadtong 2019 ngadto sa 2.78 ka milyon niadtong 2020, ug 1.37 ka milyon niadtong 2021 tungod sa mga lockdown ug travel restrictions.
Ang mga domestic travelers niubos gikan sa 8.37 ka milyon ngadto sa 1.16 ka milyon, samtang ang international passengers kalit nga nahulog gikan sa 4.29 ka milyon ngadto sa 167,571 na lang.
Nagsugod og pagkaayo ang trapiko niadtong 2022, nga niabot og 5.58 ka milyon, ug misaka pa ngadto sa 11.71 ka milyon niadtong 2025, diin ang domestic travel ang nanguna sa pagbalik sa kadasig.
Gawas sa Covid-19, duna pay laing mga hinungdan nga nakaamot sa pag-us-os: ang mas gamay nga educational tours, paspas nga itinerary sa mga turista, ug limitado nga agianan sa mga estante, matod ni Romande.
Sa isla sa Olango, ang mga lokal nga artesano mibati usab sa epekto sa Covid-19 ug Bagyong Odette, nga nagkutlo sa taas nga gasto sa pagsugod ug ang pagdoble sa presyo sa mga materyales. Dugang pa niya, ang padayong pagkunhod sa mga educational tour, nga giisip kaniadto nga "bread and butter" sa mga vendor, maoy mopaagas unta og daghang kustomer matag adlaw.
Ang peak periods mahitabo gikan sa Disyembre hangtod Enero, panahon sa espesyal nga mga okasyon, ug kon mangabot ang mga langyaw o Koreanong bisita. Ang halin pinakahinay sa Hunyo ug sa mga adlaw nga walay tour groups. Base sa data gikan sa City Tourism Office, ang Liberty Shrine nakatala og kinatibuk-ang 96,209 ka mga turista niadtong 2025.
Ang kinadak-ang gidaghanon sa bisita naggikan sa mga school field trip niadtong Mayo (14.4 porsyento), Kadaugan sa Mactan sa Abril (12.4 porsyento), ug ang Ironman 70.3 event sa Agosto (10.7 porsyento), samtang ang kinagamyan natala sa Pebrero (5.9 porsyento) ug Hunyo (6 porsyento). Samtang, ang dakbayan sa Lapu-Lapu midawat og 682,108 ka turista niadtong 2025, usbaw gikan sa 518,612 niadtong 2024 nga mga Pinoy ug langyaw nga bisita, nga nagtala og 31.53 porsyento nga growth rate.
Bisan pa sa mga hagit, ang Kagamhanan sa Dakbayan naningkamot sa pagbuhi sa shellcraft industry sa Lapu-Lapu.
Ang hepe sa City Tourism nga si Garry Lao nagkanayon nga ang gi-renovate nga Lapu-Lapu Gallery sa Barangay Gun-ob, nga gikatakdang moabli og balik sa Marso o Abril, magpakita sa lokal nga shellcraft ug uban pang lokal nga produkto sama sa mga sista (guitars).
Nagplano usab siya nga ang mga vendor mopakita og demonstrasyon kon unsaon paghimo sa mga butang sama sa mga shell necklace didto sa shrine. Ang mga vendor giawhag usab sa pag-apil sa dagkong mga kalihukan ug mga tourist circuit, aron makatanyag og “one-stop-shop” nga kasinatian sa shrine ug sa mga hotel.
Si Romande niingon nga ang mga vendor nagkadaiya na karon sa ilang mga baligya ug padayong nag-imbento sa ilang mga produkto agig tubag sa nag-usab nga panginahanglan.
Si Moreno nagtanyag na karon og mga fridge magnet, pitaka, polo shirt, daster, ug mga estatwa ni Datu Lapulapu, samtang si Leni nagtutok sa mga keychain. Ang mga vendor nga dekada na sa serbisyo niingon nga ang pagpahaom (adaptability) mahinungdanon kaayo, ilabi na taliwala sa kompetisyon sa ubang mga tindahan ug destinasyon.
Lakip sa mga halinon nga mga items mao ang “Bubod” bracelet (P100), usa ka personalized nga accessory nga sikat sa mga Koreanong turista ug mga estudyante nga nagtungha sa mga English academy. Ang paghimo og usa ka bracelet mokabat og tulo ngadto sa unom ka minuto depende sa gidaghanon sa mga letra nga burdahon.
Bisan pa og nagnihit ang mga tawo ug dili segurado ang kita matag adlaw, ang mga vendor nagpabilin sa ilang integridad pinaagi sa pagpabilin sa makiangayon nga presyo. / DPC