Kon ang kinaiyahan nay mobawos

Ang grabeng baha nga mibanlas sa Barangay Bacayan sa Dakbayan sa Sugbo atol sa Bagyong Tino di lang resulta sa grabeng pagbunok sa uwan, kini produkto sa mga katuigan nga urbanisasyon, pagkaupaw sa mga kalasangan, ug pagkahuyang sa natural nga mohupot og tubig sa kabukiran sa siyudad.

Si Cebu City Councilor Joel Garganera, kinsa maoy chairman sa Committee on Environment ug nagsilbing vice chair sa Disaster Risk Reduction and Management Council, niingon nga ang paspas nga pagkatap sa mga subdivision ug sementadong karsada sa mga bukirang barangay nakabalda sa natural nga dagan ug pagsuyop sa tubig sa uwan.

“The water from the mountains could no longer be absorbed by the soil, and that one triggered the strong water current that hit Bacayan,” matod ni Garganera dihang nahinabi sa SunStar Cebu niadtong Martes, Nobiyembre 4, 2025.

Matod niya nga ang pagkawala sa mga kahoy nakapahuyang sa mga komunidad sa kabukiran hinungdan nga mas dali na kining maapektuhan sa mga pagbaha, tungod kay ang yuta dili na mosuyop sa kusog nga uwan.

Naobserbahan ni Garganera nga dako na ang kausaban sa Dakbayan sa Sugbo sa niaging lima ka dekada.

Dugang niya nga ang problema dili lamang tungod sa pagkawala sa mga kahoy kon dili lakip na sa pagbalhin sa mga tawo og puyo ngadto sa kabukiran. “If we compare the city to what it was 50 years ago, the difference is huge.”

Daghang mga subdivision ang gitukod sa mga bukirang dapit nga kaniadto mao ang mga panimalay sa mga kahoy, nga kaniadto nakatabang sa pagsuyop sa tubig uwan.

Karon, ang dagkong bahin sa yuta sementado na, nga nakapagrabe sa pagdagayday sa tubig gikan sa ibabaw sa panahon nga kusog ang uwan.

Gitataw usab niya nga ang siyudad kuwang sa saktong water retention systems, hinungdan nga mas lisod ang pagdumala sa kalit nga pagdagsa sa tubig sa uwan.

“It’s not just about the loss of trees but also the migration of people who have settled in the uplands,” matod sa opisyal. “We don’t have any water retention at all, sad to say,” dugang ni Garganera.

Gitataw pa sa konsehal nga nalapas na ang mga informal settlers ug dagkong establisyemento ngadto sa mga agianan sa tubig sa dakbayan, hinungdan nga ang mga suba nagkagamay sa paglabay sa panahon.

Pagbasol nga wa sa lugar, grabeng uwan

Pipila ka mga residente ang mipasangil nga ang tubig baha naggikan sa Barangay Lusaran, usa ka bukirang barangay nga layo ra sa Bacayan. Hinuon giklaro ni Garganera nga dili makiangayon nga basulon lang ang Lusaran.

Iyang gipasabot nga samtang ang Lusaran naa sulod sa upland watershed system sa Dakbayan sa Sugbo, wala direkta nga nakaapekto ang tubig niini sa Butuanon River.

Ang Barangay Lusaran mao ang pinuy-anan sa Lusaran Watershed, usa sa mga nag-unang water catchment area sa siyudad, ug ang Lusaran Dam, nga nagtabang sa pagsuplay og tubig sa metropolitan system.

Atol sa pagbunok sa uwan, ang sakaon nga terrain sa Lusaran ug kasikbit nga mga bukirang barangay maoy hinungdan sa kusog nga pag-agas sa tubig gikan sa ibabaw paubos mao ang nakatampo sa daghang tubig nga misubay sa Butuanon River.

Kon kini nga runoff mag-ipon na sa nihubag na nga mga agianan sa tubig, ang ubos nga mga dapit sama sa Bacayan maoy mopas-an sa baha.

Kini mao ang rason nga ang mga anaa sa ubos susama sa Bacayan mao ang nakasinati og grabeng pagbaha. “We should start restoring our waterways and prohibit people from living along riverbanks. The volume of water we’re seeing now is no longer normal,” si Garganera nagkanayon.