KINING isugilon ko kaninyo karon base lamang sa akong personal nga kasinatian sa mga butang nga akong nasaksihan bahin sa Kulilising Hari sukad sa pagkahimatngon ko’g buot. Katapusan ko’ng pagsaksi og kulilisi niadtong 1956 tingali, didto sa Barangay Zapatera, Siyudad sa Sugbo. Niadtong panahona diha na ako sa unang tuig sa hayiskol sa Abellana National Vocational School (karon Abellana National School).
Ang kulilisi usa ka dula o lingaw-lingaw sa panahon sa pagbilar sa usa ka tawo nga mitaliwan na sa dayon gikan ning kalibotan sa mga buhi ngadto sa gingharian sa nagbuhat kaniya. Molungtad kini gikan sa unang gabii sa pangadye ngadto sa ikasiyam. Karon ang kulilisi usa na lamang ka hinikalimtang tipik sa atong kulturang Sugboanon.
Sa kulilisi may Hari nga pilion. Kalagmitan ang hari mao kadtong tawo sa balangay nga maayo mosulti ug maayo mogaray sa iyang mga pulong, gawas nga siya suhito sa lagda sa kulilisi. Ang magbabalak sa dapit o ang maayong motambag nga tawo’ng hamtong kalagmitan maoy mahimong Hari.
Magsugod ang kulilisi sa dula nga “Lupad Panyong Palaran” diin ang hari moberso aron mohatag og kalagdaan nga pagasubayon sa mga nangapil, sama niini:
“Mabuot nga katilingban
Ang kulilisi ato nang sugdan
Gamiton ang mga pulong nga di masaway
Ug kadtong dili mga malaw-ay.
Ang dili sa lagda motuman
Pagasilotan natong tanan.”
Ang panyo nga gigunitan sa hari iyang ipataas ug mogaray:
“Lupad panyong palaran
Panungsong sa kahanginan
Ug adto tugdon sa dughan
Sa akong hinalaran.”
I-itsa sa hari ang panyo ngadto sa gilingkoran sa mga dalaga, diin sa atbang atua usab manglingkod ang mga ulitawo. Ang dalaga o babaye nga tugdonan sa panyo mao na usab ang moberso, sama niini:
“Ako’y nangita sa akong kapalaran
Ning walog nga luhaan
Kinsa man kanako may pagbati
Di angay mahadlok sa gugma mosulti.” (Ug i-itsa sa babaye ang panyo paingon sa mga lalaki.)
Ang gitugdonan motindog ug mogaray, sama niini:
“Paggikan ko, Inday, sa amo
Gibalibag ko ang hagdanan
Ang dalan nga nagliko-liko
Gitanos ko pagdalagan.” (Ug i-itsa ang panyo ngadto sa mga babaye.)
Ug ang sinukliay sa matahom nga mga pulong magpadayon tali sa mga babaye ug lalaki.
Sa akong nahinumdoman, ang mga garay nga kalagmitan silotan sa hari tungod kay binoang mao kining susama ning mosunod:
(1) “Nagtanom kog kamote
Katay ngadto katay ngari.”
(2)“Nagtanom kog sili, halang.”
(3) “Paggikan ko sa amo
Iring ug iro nagbugno
Pag-abot ko sa karsada
Itik ug pabo nagkangga.”
Human sa “lupad panyo” may laing duwa nga himuon. Sa akong nahinumdoman, ang ngalan niadto “juego de anillo” diin may singsing nga ‘papanawon’ gikan sa kamot sa Hari ngadto sa mga nangapil uban ang pag-awit. May nahinumdoman pa ako nga pipila ka laray, sama niini:
“Cordon de las cuerdas
Cuerdas del cordon
Singsing papanawa sa hari ug rayna
Ang hari ug rayna
May anak nga prinsesa
Kinsa ang hidakpan
Mahimong tulisan.”
Inigkahuman sa awit, ang nakagunit sa singsing silotan. Ang silot – mahimo nga pakantahon o suguon pagkuha sa tuba nga ipainom sa hari.
Apan ang nindot nga parte sa kulilisi mao ang “embahada” sa Bagamundo nga dili dinapit, samtang nagpadayon ang dula. Gikan sa halayo motabas sa kangitngit sa kagabhion ang ilang maanindot kaayong mga garay. Sa akong nahinumdoman, ang taga Pardo, Dakbayan sa Sugbo, maoy maayong mo-embahada. Diha kadtoy nagtakuban nga “Black Pirate” nga puwerte kaayong moberso, apil pa ang Kinatsila. Niay usa ka ehemplo sa “embahada”:
”Mahal nga Hari ning masadya nga balangay
Mahimo ba nga kami moapil sa inyong kalingawan?
Gikan pa sa halayong dapit kami nagbaklay
Binalon ang dungog ug malinis nga ngalan.
Busa maarang kami pasayloa, Haring gamhanan,
Kanimo kami moyukbo, mohatag katahoran!”
Motubag pagsinggit ang Hari:
“Kon ang inyong tuyo dili ang pagsamok
Ning malinawon namong dapit
Bukas ang ganghaan ug mangmata ang nahinanok
Ug kamo isipon ligdong mga dinapit.
Karon nga kami andam na
Maarang kamo magpaila!”
Magpaila ang mga embahador:
“Ako si Rodrigo de Villa
Gikan sa gingharian sa Albanya
Gilatas ang kabukiran
Uban ang subong dughan.
Sa akong pagpangita sa prinsesang matahom
Nahurot kog pamatay ang mga tigre ug leyon
Basin na lamang ang palad magdumdom
Ug dinhi ikahibalag ko ang gugmang dumalayon.” (Ug mahimo kining tas-on agad sa kinabuhi ug sugilanon sa embahador o bagamundo.)
Mahimo sab nga moapil pagpaila ang kauban o mga kauban sa bagamundo:
“Ako si Leon Kilat
Makalatay sa dagat
Wa koy gikahadlukan
Bisan giyera ug gubat!”
Human sa embahada ug nakapaila na ang mga embahador, pasudlon sila sa Hari sa tugkaran sa balay sa namatyan diin ipahigayon ang kulilisi ug dapiton pag-apil sa kalingawan. Mahimo usab nga dunay lain nga embahada nga mosunod. Usahay tagurha o tagutlo ang nagkalainlaing mga grupo sa embahador ang mag-abot sa usa ka gabii.
Nahinumdom sab ko nga usahay may dula (duplo) diin usa ka babaye ang ibutang sa taliwala sa hawanan diin himoa ang kulilisi. Ang babaye may sala nga angay silotan. May molaban kaniya ug may mokontra usab. Ang duha ka “abogado” mag-estuki sa mga pulong nga ginaray samtang ang Hari maoy maghuhukom. Ang maayo nga modepensa sa babaye maoy kalagmitan nga modaog. Ang pagtubag-tubag sa duha ka “abogado” susama sa Balagtasan.
Hinuon, samtang nagbilar sulod sa siyam ka gabii nga nagdagan ang pangadye, ang mga silingan sa namatay padayon gihapon nga maglingaw-lingaw pagduwa og mahjong ug baraha (tong-its ug pusoy kay wa na may nahibawo moduwag unggoy-unggoy, hongkyang ug pares-pares). Wa na gani magduwa og sungka, domino ug dama kay gipulihan na kini sila sa scrabble ug chess. Ang uban nga nagbilar nga nagbitbit sa ilang mga selpon, iPod ug tablet malingaw sab nga magduwa'g video games o di ba makig-teksanay sa ilang ka-textmate.
Wala nay hanaw ang katawhan karon bahin niining maanindot nga tradisyon nga gikan sa atong katigulangan kay nalinga na sila sa TV, selpon, tablet, ug ubang high-tech nga mga gadget sa bag-ong panahon. Apan mahimong ipasundayag ang kulilising hari sa mga eskuylahan isip usa ka parte sa kulturanhong kalihukan.