Atty. Cesar P. Kilaton, Jr.
Kanhi Tsirman, Dagang Foundation, Inc.
ug Tagtukod nga sakop, Akademiyang Bisaya
Sa yanong gamit, ang speech nagpasabot og pakigpulong. Sanglit batadila, kini gitawag og pamulong.Ang noun nagkahulogan og name word. Sa ato pa, ngalan nga pulong o pulong ngalan. Adunay gitawag sa Iningles og agglutination kun pagtapo sa mga pulong sa tuyo paghatag og tin-aw nga kahulogan. Pinasikad sa maong barahan, ang “pulong” ug “ngalan” gitapo ngadto sa “pungan” aron paghatag og pulong alang sa noun.
Ang pronoun isip hulip o puli sa gitumbok nga ngalan, gitawag usab og “pulingan” gikan sa “puli” “ngalan.” Maingon usab ang verb kun verbo sa Kinatsila. Sanglit nagkahulogan og action word, sa ato pa, pulong panglihok, busa kini gitawag og “punglihok.” Ang adjective kun adjetivo sa Kinatsila, nagpasabot og pulong ighuhulagway. Sa yano nga Iningles, modifier. Busa, sa atong lumad nga batadila, gitawag kinig “pungway.” Ang ubang batidila (grammarian) naglakip sa article kun panumbok nga matang sa pungway.
Tugotan nato nga ingon niana, ang article sa lumad nga batadila gitawag nga “panumbok.” Ang adverb, adverbio sa Kinatsila, gamiton paghulagway sa punglihok, pungway, o laing adverb. Dili kaayo dako ang kalainan niini gikan sa pungway kun adjective, busa gitawag kinig “pungwayon.” Ang preposition diin ang gamit ing pagdugtong sa pungan o pulingan sa tuyo pagludlis o pagporma og pulongan (phrase), gitawag kinig “pangdugtongan.” Ang conjunction nga magdugtong sa pulong, mga pulongan, o mga kabihayag (clauses) diha sa kapahayag (sentence), gitawag og “panugtong.” Ang interjection diin ang gamit ing pagpadayag sa kalit, bug-at nga pagbati gitawag usab nga “pangtuaw.”
Pungan (Noun)
Ang pungan ing ngalan sa tawo, mananap, butang, o dapit.
Mga matang (kinds):
1. Pangpiho (proper noun) – ngalan sa pihong tawo, butang, o dapit, sagad nagasugod og ulohang titik.
• Maria
• Sugbu
• Bantay (iro)
2. Pangsagaran (common noun) — linangkob nga ngalan alang sa matang sa mga ugbay o mga butang.
• magtutudlo (teacher)
• bata (child)
• mananap (animal)
3. Panghugpong (collective noun) — ngalan sa kahugpongan o pundok sa mga tawo o mga butang.
• duot (multitude)
• panon (crowd)
• banay (family)
4. Lunap (abstract noun) — mga ngalan sa butang nga mahun-ag sa panimati, sama sa mga mitna, pagbati, ug butang o hiyas nga di makita o di mahikap.
• gugma (love)
• pangandoy (ambition)
• laraw (plan)
5. Kabatyag (concrete noun) — mga ngalan sa butang nga mabatyagan sa usa o labaw ka mga panimati.
• hangin (air)
• tunog (sound)
• kalinaw (peace)
6. Pangihap (count noun) — mga ngalan nga nagatumbok sa mga maihap nga ugbay.
• itlog (egg)
• salapi (money)
• papel (paper)
7. Paningob (mass noun) — mga ngalan nga nagatumbok sa mga butang masukod, apan di maihap tinagsa.
• tubig (water)
• abog (dust)
• balas (sand)