Dr. Lita A. Bacalla
Niining bahina, gipatin-aw ang kamahinungdanon sa pagtuon sa morpolohiya aron masabtan ang gambalay (structure) sa pinulongan, labi na sa pinulongang Tagalog ug Sebwano. Gipasiugda nga kining duha ka mga pinulongan sakop sa pamilyang Austronesian, busa gilauman nga adunay pagkapareho sa paagi sa paghulma sa mga pulong. Bisan pa man kon usa ang ilang gigikanan, nagkalahi gihapon sila tungod sa paglabay sa panahon, kahimtang sa lugar, ug impluwensya sa kultura.
Gihisgutan ang nangaging mga pagtuon bahin sa morpolohiya ug mga pinulongan sa nasod. Gipakita nga daghang mga tigpanuki-duki ang nag-ingon nga ang mga pinulongang Austronesian, apil na ang Tagalog ug Sebwano, adunay adunahan nga sistema sa paglanggikit.
Gipasabot usab sa mga teyoriya bahin sa: pagbag-o sa pinulongan sa paglabay sa panahon; pagkapareho tungod sa usa ka gigikanan; ug pagkalahi tungod sa lugar ug paggamit sa mga manggamit sa pinulongan.
Gigamit usab ang mga talaan (tables) aron han-ay nga makita ang pagkapareho ug kalainan sa duha ka mga pinulongan. Ang sistematikong paghukngay nakatabang aron mahimong organisado ug klaro ang resulta sa pagtuon.
Adunay mga pulong nga pareho ang panitik (spelling) ug kahulogan sa pinulongang Tagalog ug sa Binisayang Sinugbuanon, apan adunay kalainan sa paglitok. Kini tungod kay ang Binisayang Sinugbuanon adunay impit nga tunog tali sa patingog (vowel) ug katingog (consonant). Pananglitan, ang pulong nga Tagalog, bago, mahimong bag-o sa Binisayang Sinugbuanon. Sa Tagalog, ang bago (nga nagpasabot og “bag-o” o “new”) walay giyon, samtang sa Binisayang Sinugbuanon adunay giyon, bisan pa man og pareho ra ang kahulogan. Sama usab sa pulong nga luya nga mahimong luy-a sa Sebwano. Mao gihapon kini ang sumbanan (pattern) sa ubang mga pulong nga makita sa talaan. Ang paglitok sa mga pulong sa Tagalog malumanay, samtang ang paglitok sa Sebwano gahi.
Usa sa mga lagda sa pulong sa Binisayang Sinugbuanon mao ang paggamit og giyon (hyphen) aron bulagon ang patingog ug katingog, nga hinungdan sa kausaban sa paglitok. Nagpasabot kini nga bisan og pareho ang kahulogan sa ugat sa pulong, nagkalahi gihapon ang paagi sa paglitok tungod sa heyograpikal nga kahimtang sa matag lugar.
Sumala ni Wardhaugh (2010), ang lain-laing pinulongan naglungtad tungod sa paggamit niini sulod sa usa ka komunidad nga adunay kalainan. Mas maayong gamiton ang pinulongan nga masabtan sa tanan nga apil sa komunikasyon. Dili malikayan ang kalainan sa pinulongan bisan og pareho ang probinsya, tungod kay naapektuhan kini sa nagkalain-laing lugar nga giagian ug giulian sa mga tawo.
Sa pag-analisa sa pinulongan, usa sa mga batakang konsiderasyon mao ang heyograpikal nga aspeto, tungod kay bisan pareho ang pinulongan nga gigamit, nagkalahi gihapon ang paagi sa paggamit niini depende sa kultura, batasan, ug naandang paggamit sa katilingban.
Sa kinatibuk-an, ang hinungdan pagkalahi sa Tagalog ug Sebwano mao ang pag-uswag sa pinulongan sa lain-laing lugar ug konteksto. Ang pinulongang Sinugbuanon mas duol sa pinulongan sa Tagalog. Walay pulong nga labaw ug ubos. Ang matag pinulongan adunay nagkadaiyang hiyas ug talagsaon nga tumong ug tuyo nga gamiton sa inadlaw-adlaw nga pakighinabi sa uban.