Ang Department of Veterinary Medicine and Fisheries (DVMF) sa Cebu City nagpatuman og bag-ong programa sa pagtratar sa mga libod-suroy nga mananap isip mga miyembro sa komunidad.
Ang programa, nga gitawag og Catch, Neuter, Vaccinate, and Return (CNVR), kabahin sa plano sa siyudad aron mapanalipdan ang kinabuhi sa mananap ug tawo.
Kini nga paningkamot, nga naglakip usab sa microchipping sa tanang iro sa siyudad ug sa mas strikto nga pagpatuman sa City Ordinance 2526, kabahin sa usa ka komprehensibong plano sa pagkontrolar sa populasyon sa hayop ug pagbakuna batok sa rabies.
“Even before my grandfather was born, rabies already existed. It is still here now. That is not a good reflection for a country or even a city. It should have been gone by now,” matud sa pangulo sa DVMF nga si Dr. Alice Utlang.
Pinaagi sa CNVR program, nga nagsugod niadtong 2024, tumong sa Cebu City nga mahimo kining rabies-free pag-abot sa 2030.
Imbes nga ibutang ang mga libod-suroy nga iro sa impounding facility, ang CNVR program nagsubay niini nga proseso:
• Catch (Dakop): Ang mga personahe sa DVMF modakop sa mga iro, diin ang prayoridad mao ang mga baye aron makontrolar ang populasyon. Matud ni Utlang, 93-97 porsyento sa mga libod-suroy nga iro adunay tag-iya nga nagpasagad lang kanila sa kadalanan.
• Neuter (Kapon): Ang mga personahe sa DVMF mo-conduct og physical exam sa mga iro aron pagsusi sa ilang kahimtang sa panglawas. Ang mga baye nga iro gi-spay; samtang ang mga laki gi-neuter.
• Vaccinate (Bakuna): Ang tanang iro nga nadakpan bakunahan batok sa rabies. Matud ni Utlang, kon 80 porsyento sa mga iro sa usa ka barangay mabakunahan, ang mga kaso sa rabies sa maong dapit seguradong mokunhod o mawala.
• Return (Iuli): Matud ni Utlang, ibalik ang mga iro sa dapit diin sila nadakpan tulo ngadto sa lima ka adlaw human sa ilang operasyon.
Gikan sa Enero hangtod Agosto 2025, 829 ka iro sa Cebu City ang miagi sa CNVR, nga miresulta sa 32 porsyento nga pagkunhod sa kaso sa rabies alang sa mga buwan sa Enero hangtod Hunyo karong tuiga kumpara sa parehas nga panahon sa miaging tuig.
P5 milyon nga budget ang gihatag sa Cebu City Government sa DVMF aron ipatuman ang programa.
Ang CNVR approach mao ang pamaagi sa siyudad aron malikayan ang pag-impound sa mga mananap, ilabi na sa mga iro.
Matud ni Utlang, kon ang usa ka mananap ibutang sa pound, ang mga tag-iya adunay tulo ka adlaw sa pagkuha kanila sa dili pa ang ilang mga binuhi ibutang sa adoption o euthanize, nga iyang gihulagway nga "cruel."
Nahinumdom siya sa usa ka higayon dihang ang city pound nag-viral sa social media tungod sa kadaghan sa mga iro nga wala na'y espasyo nga kahigdaan.
“They piled up on top of each other until they died, and it was very dirty,” ingon ni Utlang.
“Impounding is not a solution. Anywhere in the world, there’s no place that achieved a rabies-free (status) because of impounding,” siya midugang.
Rabies
Sumala sa Center for Disease Control and Prevention (CDC), ang national agency sa public health sa US, ang mga iro kasagarang mataptan sa rabies virus pinaagi sa laway gikan sa napaakan nga mananap. Mahimo usab kini mataptan kon ang nataptan nga laway mokontak sa garas, abli nga samad, o mucous membranes.
Kon makasulod na sa lawas, ang virus mobiyahe paingon sa utok, hinungdan sa grabeng paghubag sa utok ug spinal cord, nga halos makamatay. Ang nataptan nga mga iro kasagarang magpakita og kausaban sa pamatasan sama sa pagka-agresibo, pagtulo sa laway, kalisud sa pagtulon, pagtaranta, paralysis, ug seizures.
Ang mga tawo usab mataptan og rabies pinaagi sa pinaakan sa usa ka nataptan nga mananap. Ang inisyal nga mga simtomas kasagaran naglakip sa flu, hilanat, labad sa ulo, ug dili maayong pamati. Sa paglabay sa panahon, mopakita ang grabeng neurological symptoms, sama sa kabalaka, kalibog, hallucinations, insomnia, hydrophobia o kahadlok sa tubig, ug paralysis.
Matud sa CDC, kon mopakita na kining grabeng neurological symptoms, ang rabies halos kanunay nga makamatay, diin ang kamatayon kasagarang mahitabo sulod sa pipila adlaw ngadto sa mga semana.
Microchipping
Human ang CNVR mahimong sumbanan, ang tumong mao ang pagbutang og microchip nga may tracker sa tanang iro ug iring nga madakpan, sa dili pa sila buhian og balik sa ilang mga dapit.
Ang DVMF naglunsad sa microchipping sa mga iro sa Barangay Basak Pardo niadtong Septiyembre 4, 2025, diin 55 ka iro ang gihatagan og trackers.
Si Rowena Reynoso, usa ka pet owner sa Basak Pardo, miingon nga dako kaayo og tabang ang maong inisyatiba.
“Through this program, it can be monitored if dogs are already vaccinated,” matud niya.
Si Vanessa Nicolas, usa ka fur mom sa duha ka iro, miingon nga ang microchipping sa barangay level makadani sa mga pet owners sa pag-avail sa serbisyo, nga naghimo niini nga "hassle-free" ug "affordable."
Matud ni Utlang, ang Basak Pardo maoy gipili isip pilot barangay sanglit sila ang pinaka-aktibo sa house-to-house vaccination ug pet registration. Ang sunod nga barangay mao ang Kamputhaw.
Si Arrian Lim sa Paw Nec, ang supplier sa DVMF, miingon nga ang microchips ug tracker konektado sa usa ka software diin ang mga pet owners makahimo og ID ug vaccination record alang sa ilang binuhi.
“When you scan the pet’s ID, you will only see the pet’s info, you will not see the pet’s owner’s name, address, no personal data,” sumala ni Lim.
Ang impormasyon sa tag-iya makita lang kon ang binuhi gi-tag nga nawala.
Ang mga pet owners nga buot mo-avail sa microchipping sa DVMF kinahanglang mobayad og P200, mas barato kay sa P1,000 sa pribadong klinika.
Ang sukaranan sa tanang inisyatiba sa DVMF mao ang City Ordinance 2526 o ang Animal Welfare Ordinance of 2019.
Matud ni Utlang, ang gipahugtan nga mga pamaagi sa pagkontrolar sa rabies ug mga pinaakan sa mananap kabahin sa mas strikto nga pagpatuman sa DVMF sa ordinansa.
Sukad niadtong Sept. 1, 2025, ang DVMF, sa koordinasyon sa mga barangay, nagpahigayon og house-to-house operations aron mag-isyu og mga tiket sa mga pet owners nga wala magparehistro sa ilang mga mananap gikan sa Enero hangtod Hulyo.
Ang registration fee nga P200 naglakip na sa libre nga spaying o neutering.
Ang mga barangay nga dunay positive cases sa rabies sama sa Apas, Basak Pardo, Lahug, Busay, ug Guba ang unang gipahamtangan og silot ang mga pet owners.
Ang ubang mga barangay nga dunay animal bite cases apan walay rabies cases, magsugod sa pag-penalize sa Nobyembre.
Ubos sa ordinansa, ang mga pet owners nga mapakyas sa pagparehistro sa ilang mga binuhi mahimong multahan og P2,000 matag binuhi, o tulo ngadto sa unom ka bulan nga pagkapriso.
Matud ni Utlang, kon magpadayon ang 'One Health' approach sa Siyudad, ang Cebu City mahimong zero cases sa lima ka tuig o pag-abot sa 2030.
Apan, nagkinahanglan kini og kooperasyon sa tanang barangay ug pet owners aron magmalampuson. / JJL