Gisusi sa Senado niadtong Lunes, Hulyo 20, 2026, ang pagkahugno sa Binaliw sanitary landfill sa Dakbayan sa Sugbo diin gikuwestyon ni Sen. Risa Hontiveros ang mga opisyal sa gobiyerno sa hinungdan sa trahedya ug sa wala pa masulbad nga isyu sa accountability.
Atol sa hearing sa Senate Committee on Environment, Natural Resources and Climate Change, gikuwestyon ni Hontiveros ang mga opisyal sa Department of Environment and Natural Resources (DENR) bahin sa dugay na nga mga pasidaan, mga kakuwangan sa regulasyon, ug sa imbestigasyon sa gobiyerno.
Matod niya, ang trahedya usa ka timailhan sa kapakyasan sa sistema sa pagdumala sa basura sa nasod.
Sa pagpangutana kang Environmental Management Bureau (EMB) 7 Regional Director John Edward Ang, gusto ni Hontiveros masayran unsay tinuod nga hinungdan sa trashslide niadtong Enero 8 ug kon adunay laing mga hinungdan gawas sa mga linog ug kusog nga uwan nga nakatampo sa insidente.
Matod ni Ang nga base sa inisyal nga imbestigasyon sa EMB, ang pagguho sa wala pa matandog nga bahin sa sanitary landfill nag-una tungod sa sunodsunod nga mga linog, nga gisundan sa pagbaha nga gidala sa Bagyong Tino nga maoy hinungdan sa dakong pagpundo sa tubig sulod sa landfill.
Dugang niya, ang dakong gidaghanon sa leachate nga nigawas human sa insidente nagpalig-on sa ilang nakita nga ang nagpundo nga tubig maoy nakatampo sa pagkahugno sa basura.
Apan gitumbok ni Hontiveros nga niagi na sa Sugbo ang mga linog ug bagyo kaniadto, busa nangutana siya kon adunay sulod nga kondisyon sa landfill nga posible sab nakahatag og dakong papel sa pagkahugno.
Gikutlo niya ang 2023 Commission on Audit (COA) performance audit nga nagpakita nga ang Binaliw landfill dugay na nga giila nga hapit na mapuno tungod sa nagkadaghang basura ug kakuwang sa mga pasilidad alang sa waste diversion.
Gikuwestyon sab niya kon giimbestigar ba ang pagsagol sa biodegradable ug non-biodegradable nga basura isip posible nga hinungdan nga nakaapekto sa kalig-on sa landfill.
Giangkon ni Ang nga kabahin kini sa ilang assessment apan matod niya, ang evaluation sa EMB nagpakita nga ang uwan ug mga linog mao gihapon ang nag-unang hinungdan sa pagkahugno.
Gisusi sab sa hearing kon husto bang gipatuman ang Republic Act No. 9003 o ang Ecological Solid Waste Management Act of 2000.
Gipatin-aw sa mga resource person nga residual waste lamang ang angay ilabay sa sanitary landfill samtang ang biodegradable nga basura kinahanglan i-compost ug ang recyclable nga materyales kinahanglan iduso ngadto sa recycling systems.
Apan ilang giingon nga tungod sa dili hapsay nga pagsunod sa balaod, daghang landfill ang nakadawat og sagol nga basura nga nilapas sa ilang kapasidad nga nakadugang sa peligro sa pagkahugno sa landfill, sunog, methane buildup, ug kontaminasyon sa kalikupan.
Atol sa hearing, niingon si Cebu City Mayor Nestor Archival nga ang trahedya sa Binaliw nagpamatuod nga dili mahimong magsalig lamang ang pagdumala sa basura sa landfill disposal.
“Cebu City generates around 600 to 700 tons of waste daily, of which about 60 percent is biodegradable, 30 percent recyclable and only 10 to 15 percent residual waste,” matod sa mayor.
Gitataw niya nga ang hugot nga pagpatuman sa Republic Act 9003 kinahanglan dunganan og investment sa composting, recycling ug upcycling facilities.
“Without these facilities, even segregated waste eventually ends up in landfills,” dugang niya.
Gipahibalo sab ni Archival sa komite nga kaniadto mokabat sa P2.1 milyunes kada adlaw ang gasto sa paghakot sa basura sa Dakbayan sa Sugbo, apan human sa pagkahugno sa Binaliw ug pagbalhin sa paglabay sa basura ngadto sa Aloguinsan, nisaka kini ngadto sa P4.2 milyunes matag adlaw o mokabat sa P1 bilyon matag tuig.
Gihangyo niya ang nasudnong gobiyerno nga mo-invest sa composting facilities aron ang biodegradable nga basura mahimong compost alang sa mga mag-uuma, samtang makapaminos sab kini sa greenhouse gas emissions ug makapalugway sa kinabuhi sa mga landfill.
Samtang, gikuwestyon sab ni Hontiveros nganong human lamang sa trahedya sa Binaliw gihimo ang nasudnong inspeksyon sa mga sanitary landfill bisan pa man sa una na nga mga pasidaan gikan sa COA ug uban pang ahensiya sa gobiyerno.
Nitubag si DENR Undersecretary Juan Miguel Luna nga ang EMB Central Office nipagawas og memorandum nga nagmando sa tanang regional offices sa pag-assess sa kahimtang sa mga operational sanitary landfill sa tibuok nasod human sa insidente sa Binaliw.
Matod niya nga lima ka sanitary landfill ang ilang nakit-an nga anaa sa delikadong kahimtang, lakip ang mga pasilidad nga adunay kritikal nga risgo sa sunog.
Lakip niini ang Binaliw sanitary landfill sa Dakbayan sa Sugbo ug usa ka sanitary landfill sa Davao City nga kasamtangang gipasirado ug gi-rehabiitate sa luwas nga paagi.
Apan giangkon ni Luna nga wala pa makompleto sa DENR ang pag-usa sa datos gikan sa mga regional offices bahin sa mga pasidaan nga gipagawas sa wala pa ang memorandum niadtong Enero ug nisaad siyang isumiter kini sa Senate committee.
Gisusi sab sa hearing ang taas nga gidaghanon sa mga namatay sa trahedya sa Binaliw.
Sa pagtubag sa pangutana ni Hontiveros, niingon si Ang nga kadaghanan sa mga namatay didto sa material recovery facility (MRF), diin nagtrabaho ang mga empleyado sa Prime Integrated Waste Solutions sa dihang nahitabo ang pagkahugno sa basura.
Gipasabot niya nga ang MRF nahimutang sulod sa landfill compound sa lugar nga kaniadto giisip nga lig-on, apan naabtan gihapon kini ug nalubong sa pagkahugno.
Samtang, gihangyo sab sa environmental groups representative nga si Patrice Malinao ang Senado nga maseguro ang pagpagawas sa kompleto nga government investigation report bahin sa trahedya. Matod niya nga ang mga trabahante, mga naapektuhang komunidad, ug civil society organizations padayon nga nangita og tubag sa tinuod nga hinungdan sa trahedya ug kon adunay igo nga mga lakang sa kaluwasan nga gipatuman sukad niadto.
Gipasabot niya nga bisan gipagawas na ang mga dokumento sama sa resulta sa technical conference, compliance commitments sa operator, ug updates sa compliance status sa solid waste management facilities sa Central Visayas, wala gihapon ipagawas ang findings sa independent government investigation. /CAV, Gervie Paluga-UP Cebu. Intern