GIHUBAD NI TEA SOLON
Mabolo, Cebu City
Unang malab-as nakong himamat sa pagpanaw kay ang kang Lola Nena, inahan sa akong papa ug ang Ansiyana sa Balay Solon. Mao pay pagtungtong nako adto sa hayskul, maingon tag trese anyos pa akong pangidaron.
Saksi ko adtong pag-ataki sa kasingkasing ni Lola Nena. Si Lola naglingkod niadto sa iyahang kinaham nga tuwangtuwang Sa Silong, duol sa lapad nga talad kan-anan ug sa kosina. Lawom, lanog nga paghagok ang madungog, modaog sa kakusgon sa drama sa radyo nga iyahang gipaminaw mentras nagkupot sa iyahang hinimong paspas. Dili na normal ang iyang paghagok. Mipaduol ko niya ug ako siyang gisuwayan og pukaw. Apil akong mga ig-agaw misuway og buhat sa ingon, apan amoang Lola dili na momata. Akong Mama, kinsa nanglaba sa among mga bisti didto Sa Gawas sa balay duol sa puso, ug Ate, ang trato sa akong ig-agaw, usa ka rehistradong nars nga prangko adtong adlawa, midalig tabang kang Lola. Unya adunay kaguliyang, kataranta nga lisod bale-walaon. Gimandoan ko ni Mama nga motawag og ambulansya.
Naa pa sa kakugang ug wala matudlo-i og unsay buhaton sa mga kuyaw nga panghitabo sama niini, gidayal nako ang numero sa Emergency Rescue Unit Foundation (ERUF). Milabay ang pipila kagutlo tunga sa kataranta ug kakuyaw sa kinabuhi sa akong Lola ayha nako nabantayan nga gabalikbalik kog syagit sa kompletong adres sa among panimalay ngadto sa ERUF nga manunubag sa pikas bahin sa telepono tungod kay langayan kaayo siya. Sigehan kog ingon nga mokalma. Nangayo og timan-anan.
“Unsa may kinaduolan nga building o tindahan sa inyoha?”
Akong gitubag, “Luyo sa Caltex, duol sa simbahan.” Ang ERUF mipalaom nga maabot ang mga tigluwas human ang pipila lang ka minuto.
Gibutang nako ang telepono ug dayong siyagit, “Padung na ang ERUF!”
Nag-iyahay na og singgit ug kaguliyang. Dugang pang mga ig-agaw ug mga katigulangan ang miabot sa eksena hain akong Lola padayon pa sa iyahang bug-at nga paghagok. Puno sa kalisto, nag-inusarang gikugos ni Tiyo ang patayng gibug-aton sa among Lola gikan sa tuwangtuwang hangtod sa lapad nga talad kan-anan. Akong Mama ug Ate naningkamot nga buhion among Lola pinaagi sa duha ka kamot nga sigeg gipakalit og duso sa dughan o CPR nga ang lungtad adtong higayona hangtod sa kahangtoran. Pag-abot sa ERUF, ilahang gipas-an ang nabuhig balik nako nga Lola sakay sa estretser, gipadagan siya gawas sa panimalay, og dayon giduso siya sa luyo sa ambulansya. Adunay usa ka membro sa pamilya miuban ni Lola.
Adunay kiwaw nga dili katuohan mikaw-ang sa Balay Solon. Lagiting. Nagpabitay sa hangin sama og ngitngit nga mga panganod, dag-om nga lawom ang giluom. Usa ka kahilom nga nagtigom og mga unos sama niadtong usa adisir sa pagbuhi ni Bagyong Ruping sa iyahang kapungot sa among panimalay, wala pay duha katuig ang milabay. Pipila ka minuto human mibiya ang ambulansya, ang Signal Number 5 mihagsa. Nabuak ang kahilom. Nahimo ang kamingaw og yagaw. Nagbawon og kinakusgan ug lagiting nga huros sa hangin, ang matag membro sa banay, mipabuhagay sa ilahang tagsa-tagsa ka kasinatian sa mata sa bagyo.
Kon aduna may usa ka matang nga angay isugid mao kini: Akong Lola Nena bangis mamugnoay. Nisugakod siyang buhi sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan, nagbakwit sa iyahang pamilya—ug giguroy, gitabikong ang iyahang tulo ka anak nga ang mga pangidaron naa sa unom ug upat katuig pa gayod—ngadto sa bukid sa Cantipla sa Balamban, ang pagpanaw sa duha niya ka anak lalaki sa pito pa lang ka tuig ug ang usa unom lang kabulan, ug ang pagpanaw sa iyahang bana. Nipadayon siya pagpakabuhi alang sa iyahang nagpabiling buhing mga anak ug apo, nagdumala sa panimalay sama sa kanunay. Walay ataki sa kasingkasing nga yanong makabira niya sa kamatayon nga dili makatilaw og buno-patay.
* Unang takos gikan sa Iningles nga “Full Circle: Death of the Solon Matriarch,” ang ikaduhang sugilagming sulod sa papel nga Pagpánaw: The Solon House Deaths, Wakes, and Culture of Grief gipatik sa The Asian Conference on Cultural Studies 2026: Official Conference Proceedings, 2026, pp. 64-65.
