Wilfredo G. Anoos, FRIEdr, Dev.Ed.D.
Sa unang panahon sa baryo sa Mercedes, sa Isla sa Camotes, adunay usa ka dapit nga gitawag sa tanang mga lumolupyo nga Dakong Tubig. Dili lamang kini tinubdan sa limpyo ug bugnaw nga tubig nga mainom, kondili maoy gigikanan sa tubig alang sa paglung-ag, pagpanglaba, pagkaligo, ug sa daghang panginahanglan sa matag panimalay.
Ang tubig niini nagagikan sa usa ka matahom ug kusog nga busay nga mahulog gikan sa hataas nga pangpang nga bato. Ang tingog sa nagbuswak nga tubig madungog bisan sa layong kabalayan. Naglibot sa busay ang dagkong mga kahoy nga antipolo, balete, mga lubi ug lain pang kalasangan nga dugay na kaayo ug sa unahan may lunangan sa mga kabaw. Ang mga gamut sa mga kahoy molusot ngadto sa mga bato, samtang ang ilang mga sanga daw nagtabon sa langit. Ang hangin bugnaw ug humot sa kahumot sa lasang.
Matod pa sa mga katigulangan, dili ordinaryo ang maong dapit. “Ayaw mo pagpasipala sa maong lugar. Panabi gyud mo kon moadto mo sa Dakong Tubig,” pahimangno ni Mano Simo sa kabatan-onan. “Kay ang maong dapit pinuy-anan sa mga engkanto. Kita nanghulam ra sa ilang tubig.”
Mao nga sa matag pag-abot sa mga tawo sa busay, mosulti sila sa hinay nga tingog. “Tabi, tabi, tabi... Mangayo lang mi og tubig. Palihug, pasayloa mi kon adunay among mga sayop.” Human niini, malinawon silang makakuha og tubig ug makaligo.
Usahay, kon kusog kaayo ang agas sa busay, ang mga batan-ong lalaki molukso gikan sa taas nga bato.
“Tan-awa ko ninyo!” singgit ni Tino samtang milukso. Pag-abot niya sa ilawom, mikatawa ang iyang mga kauban.
“Hoy! Asa man imong purol?”
Natingala si Tino kay wala na gyud ang iyang purol. Nangawala usab ang sapot sa laing naligo. “Gikuha sa mga engkanto!” miingon ang usa ka tigulang nga nagtan-aw kanila. “Ayaw ninyo sila binuangi ug ayaw mo pagsabasaba kay malingaw sila og tago sa inyong mga sapot.”Sukad niadto, labi pang nahadlok ug nagtahod ang mga tawo sa maong dapit.
Milabay ang daghang katuigan hangtod nga napili isip pangulo sa lugar si Mano Luis. Maayo ang iyang tuyo alang sa baryo.
“Magpatukod ta og dakong tangki nga semento sa ibabaw sa pangpang aron dili na maglisod og kuha og tubig ang katawhan, kay atong tauran og mga tubo para sa kabalayan,” iyang gipahibalo sa miting. “Maayo kana, Kapitan,” matod sa uban.
Apan adunay tigulang nga mitindog.“Kap, siguroha lang nga dili nato pasipad-an ang lugar. Kinahanglan mangayo ta og pagtugot sa mga tag-iya niini.”
Mikatawa si Mano Luis.
“Engkanto? Wala na kana karon. Ang importante, molambo ang baryo.” Wala na niya tagda ang tambag.
Nagsugod ang pagpamutol sa dagkong mga kahoy, lakip ang usa ka karaang antipolo nga giingong paboritong puluy-anan sa mga engkanto. Nabungkag ang pipila ka mga bato aron mahimong patag ang dapit sa pagtukod sa tangki.Nahuman gayod ang dakong tangki nga semento. Naghulat ang tanang tawo nga mapuno kini sa tubig gikan sa busay. Apan sa wala damha, usa ka buntag, natingala ang tanan.
“Hoy! Ngano man ni?” singgit sa usa ka babaye.
Ang kusgan nga busay nga ilang naandan nahimong gamay na lamang nga agas nga misubay sa bato. Ang tangka nagpabiling walay sulod bisan usa ka tulo wala makasulod niini. Naguol ang katawhan.
“Murag nasuko gyud ang mga engkanto,” hinay nga sulti ni Apong Simo. Pipila lamang ka adlaw ang milabay, si Mano Luis kalit nga nasakit. Gihilantan siya, nagkaluya, ug wala na makatindog. Gidala siya sa doktor sa lungsod.
“Walay makita nga sakit sa iyang lawas,” matod sa doktor. “Apan nagkahuyang gihapon siya.”
Gisusi siya sa laing doktor ug bisan pa sa mga tambal, wala gyud siya naayo. Nagdungan ang mga tigulang sa pagbisita kaniya.
“Mano Luis, pangayo og pasaylo sa mga engkanto. Ang imong pagpamutol sa karaang mga kahoy ug pagtukod sa tangki wala ka mangayo og pagtugot. Basin mao kini ang hinungdan.”
Nihunghong si Manu Luis. “Dili ko motuo ana. Dili ko mangayo og pasaylo sa wala nako makita.”
“Apan tan-awa ang nahitabo sa tubig ug sa imong lawas,” tubag sa tigulang.
Mipiyong lamang siya ug wala motubag.
Milabay ang mga semana. Wala gyud mibalik ang kusog sa busay. Ang tangki nagpabiling uga ug walay pulos. Si Manu Luis usab wala naayo hangtod nga siya namatay nga wala gayod makapangayo og pasaylo.
Sukad niadto, ang mga lumolupyo sa Mercedes mas nahimong maampingon sa kalikupan. Kon adunay putlon nga kahoy, mag-ampo ug manabi una sila.
“Tabi, tabi... Pasayloa kami. Kinahanglan lamang namo kini ug dili kami magpasipala sa inyong puluy-anan.” Ang mga ginikanan magpahinumdom usab sa ilang mga anak.
“Dili nato kinahanglan motuo o dili motuo sa mga sugilanon aron makat-on. Ang tinuod nga leksyon mao ang pagtahod sa kinaiyahan. Ang mga kahoy, mga tuboran, ug mga bato adunay kaugalingong bili. Kon ato silang gub-on tungod sa garbo ug walay pag-amping, kita ra usab ang maapektuhan.”
Bisan karon, ang mga tigulang sa baryo mosulti gihapon sa mga bisita nga moadto sa Dakong Tubig.
“Panabi lang gyud mo. Ug labaw sa tanan, tahora ang kinaiyahan. Kay ang tanan nga gasa sa Diyos adunay angay nga pag-amping. Ug bisan pa og sugilanon lamang ang mga engkanto sa uban, ang ilang gitudlo kanato mao ang dili pagpasipala sa kalikupan, kay kon mawala ang tubig ug ang mga kahoy, ang tawo usab maoy unang mag-antos.”