Nikko Celedonio Poro, Camotes
Adunay mga sugilanon nga gilubong sa panahon apan dili gyud mamatay. Sama sa abo nga nagtago sa ilawom sa uling, igo lang ug mahanginan aron mobalik ang kayo.
Mao kana ang nahitabo sa pamilya nila ni Sendo ug Claire.
Si Noy Julio, amahan ni Sendo, kaniadto mao ang unang gihigugma ni Nang Rosa, inahan ni Claire. Nagtuo sila kaniadto nga ang gugma igo na aron mapildi ang tanan. Apan gipili sa kapalaran ang laing dalan. Napugos silang magbulag, ug si Rosa naminyo kang Noy Ernesto. Si Julio usab nakigminyo sa laing babaye. Bisan nagkalahi na ang ilang mga kinabuhi, ang mga kasakit ug kapait nga ilang gidala wala gayod hikalimti.
Ang wala masayri sa kadaghanan mao nga si Noy Ernesto dugay nang nasina kang Julio. Gibati niya nga bisan siya ang nahimong bana ni Rosa, wala hingpit nawala sa kasingkasing sa iyang asawa ang handumanan sa unang gugma. Sukad niadto, ang pagtahod nahimong pagdumot, ug ang pagdumot nahimong bangi nga gitaguan sulod sa daghang katuigan.
Walay nahibalo sa maong kagahapon gawas kanila.
Samtang ang mga ginikanan nagpuyo uban sa ilang gitagong kasakit, nagtubo usab ang gugma sa ilang mga anak.
Sila si Sendo ug Claire nagdungan sa pagdako. Sa eskwelahan nagsugod ang ilang panaghigala; sa paglabay sa panahon nahimong paghigugmaay. Sa ilang pagtan-aw sa usag usa, walay kasakit sa kagahapon—mga damgo lamang sa kaugmaon.
Apan ang kalipay dili kanunay molungtad.
Usa ka hapon, gidala ni Sendo si Claire ngadto sa ilang balay aron ipaila sa iyang amahan. Sa dihang nagkatinan-away sila si Noy Julio ug Nang Rosa, daw mihunong ang kalibotan.
“Nganong siya man?” hinay nga pangutana ni Rosa, nga nangluspad ang nawong.
Si Noy Ernesto, nga nagtindog sa iyang tupad, mipislit sa kumo. “Dili mahimong magkadayon mong duha.”
Sa usa ka higayon, nabanhaw ang ilang gilubong nga kasakit. Ang mga pulong nga dugay nang wala masulti mibuto sama sa dugdog. Gipadayag ang ilang kagahapon—ang gugma nga napildi sa panahon ug ang pagdumot nga gipadako sa mga katuigan.
Si Sendo ug Claire nahibilin nga naghilom.
Wala sila masakiti sa kamatuoran sa nangagi. Ang nakapasakit kanila mao ang hukom nga di nila madawat. “Dili na kamo magkita,” hugot nga sugo ni Noy Julio.
“Kalimti ninyo ang usag usa,” dugang ni Noy Ernesto.
Misunod ang mga adlaw nga daw walay kahayag. Gipugngan silang magkita, gipig-otan ang ilang matag lakang, ug bisan ang ilang mga sulat gisunog aron mapalong ang ilang pagbati. Apan ang gugma dili mapalong sama sa kandila.
Sa matag kaadlawon, magkita sila sa karaang balete daplin sa suba. Didto sila maglingkod sa hilom samtang ang hangin maoy mopuli sa mga pulong nga dili nila masulti.
“Ngano’ng kita man ang mobayad sa ilang kagahapon?” nangutana si Claire, nga puno sa luha ang mga mata. Mitutok si Sendo sa malinawon nga agos sa suba. “Ang gugma dili sala,” hinay niyang tubag. “Ug ang pagpasaylo dili kahuyang.”
Ang ilang mga pulong nadungog sa lola ni Claire, ang labing tigulang sa pamilya. Nakita niya ang kasakit sa duha ka batan-on ug nasayran niyang kon dili mapahunong ang pagdumot, mosunod na usab ang lain nga henerasyon nga magpas-an sa kasakit nga dili ila.
Gipatawag niya ang duha ka mga pamilya.
“Hangtod kanus-a ninyo pas-anon ang mga patay nang handumanan?” malinawon niyang pangutana. “Kon kamo wala makadawat sa inyong kaugalingong kapalaran, ayaw ipasunod ang inyong kasakit sa inyong mga anak.”
Minghilom ang tanan.
Si Nang Rosa unang mihilak. Sa unang higayon sulod sa daghang tuig, mitan-aw siya kang Julio nga walay kasuko. “Nahuman na ang atong istorya dugay na,” miingon siya. “Ngano’ng hangtod karon, gihimo gihapon natong binilanggo ang atong mga anak?”
Mihinay ang pagginhawa ni Noy Ernesto. Nasabtan niya nga dili si Julio ang iyang kaaway, kondili ang kasakit nga dugay niyang gigakos.
Ug si Noy Julio, nga dugay nang nagmatig-a, mipiyong sa mga mata ug mitugot nga mahulog ang unang luha nga iyang gitipigan sulod sa daghang katuigan. Niadtong adlawa, wala dayon nawala ang tanan nilang samad. Apan nagsugod ang pag-ayo.
Wala nila mabag-o ang kagahapon, apan ilang gitugotan ang kaugmaon nga dili na mapugngan sa karaang pagdumot.
Ug sa dihang nagminyo sila Sendo ug Claire, dili lamang duha ka kasingkasing ang nahiusa. Apil usab ang duha ka pamilya nga sa kataposan nakakat-on nga ang gugma dili angay mahimong silot sa mga kasaypanan sa nanglabay.
Kay usahay, ang pinakalawom nga samad dili mamaayo pinaagi sa paghikalimot, kondili pinaagi sa pagpasaylo.
