Wilfredo G. Anoos, FRIEdr, Dev.Ed.D.
Sa dekada 1970, samtang ang Pilipinas anaa ilalom sa Martial Law, daghang Pilipino ang nakasinati og kahadlok, kalisod, ug pagpanglimbasog alang sa ilang mga katungod. Sa mga dagkong kompaniya, adunay mga trabahante nga nakasinati og ubos nga sweldo, taas nga oras sa trabaho, ug dili patas nga pagtratar. Tungod niini, mitungha ang mga welga ug mga panawagan alang sa hustisya.
Apan lahi ang pakigbisog ni Fermin. Si Fermin usa ka batan-ong taga-Camotes nga napugos sa paghunong sa pag-eskwela tungod sa kakulang sa kuwarta. Dako ang iyang pangandoy nga makapadayon sa pagtuon, apan dili igo ang kita sa ilang pamilya nga mga mag-uuma ug mangingisda kay ang kita igo raman sa ilang pangkunsumo. Busa, nakahukom siya nga maningpad ngadto sa Dakbayan sa Sugbo aron mangita og trabaho ug kahigayonan nga makabalik sa pag-eskwela.
Sa wala pa siya molarga, nakigsulti siya sa iyang mga ginikanan. “Anak, sigurado gyud ka nga moadto ka sa Sugbo?” pangutana nila. “Oo, Pa ug Ma. Mangita ko og trabaho ug mo-eskwela ko pag-usab.”
“Lisod ang siyudad. Wala kay mga paryente nga kadangpan didto.”
“Nasayod ko, Pa ug Ma. Pero mas lisod kon biyaan na lang nako ang akong damgo.”
Nitan-aw ang iyang mga ginikanan sa iyang anak ug mihangyo, “Basta ayaw gyud pag-undang.”
“Dili ko mohunong, Pa ug Ma.” Mao kadto ang saad nga gidala ni Fermin sa iyang panimpad.
Sa Sugbo, nakadawat siya og kahigayonan sa usa ka adunahang pamilya nga mitugot kaniya nga mahimong working student. Sa maadlawan, nagtrabaho siya sa ilang panimalay. Manglimpyo, manghipos, mag-atiman sa tanaman, mag-atiman sa mga baboy, ug motabang sa adlaw-adlaw nga buluhaton. Sa gabii, moadto siya sa eskwelahan.
“Fermin, unsa gyud ang imong tumong?” pangutana sa iyang amo nga lalaki. “Nga makagradwar ko , Sir.”
“Bisan lisod?”
“Bisan unsa pa kalisod, Sir.”
“Nan, paningkamot. Tabangan tika kutob sa akong mahimo.”
“Daghang salamat, Sir. Dili nako usikan ang inyong pagsalig.”
Sugod niadto, nahimong rotina ni Fermin ang trabaho ug pagtuon. Sayo siyang mobangon ug ulahi na makapahulay. Usahay, bug-at na kaayo ang iyang mga mata sa klase, apan iyang pugngan ang kakapoy.
“Ngano man nga dili ka mohunong sa trabaho?” pangutana sa iyang kauban sa klase.
“Kay kon mohunong ko sa trabaho, basin mapugos usab ko sa paghunong sa eskwela.”
“Dili ba ka kapoyon?”
“Kapoy. Pero mas mahadlok ko nga dili makahuman.”
Samtang nagpadayon ang iyang kinabuhi, nasaksihan niya ang mga panghitabo sa siyudad. Sa Fuente Osmeña ug sa Plaza Independencia, makakita siya og mga estudyante, trabahante, ug ordinaryong katawhan nga nag-rali ug nanawagan alang sa kausaban.
Usa ka adlaw, nakakita siya og grupo sa mga trabahante nga nagwelga.
“Unsay ilang gipangayo?” pangutana ni Fermin.
“Mas maayong sweldo ug respeto sa ilang katungod,” tubag sa iyang higala.
Mitan-aw siya sa mga nag-rali.
“Lahi man ang atong kahimtang,” miingon siya, “apan pareho ta nga nakigbisog.”
“Unsa may imong pakigbisog?”
“Ang akong kaugmaon. Gusto ko makahuman sa akong pag-eskwela.”
Wala siya kanunay moapil sa mga protesta, apan ang iyang nakita nahimong bahin sa iyang pagsabot sa kinabuhi. Nasabtan niya nga ang matag tawo adunay kaugalingong gubat nga giatubang.
Misulod ang dekada 1980 ug misamot ang tensiyon sa nasud. Niadtong Agusto 21, 1983, mikurog ang
Pilipinas sa balita sa pagpatay kang Benigno “Ninoy” Aquino Jr. sa iyang pagbalik sa nasod.
“Fermin, gipatay si Ninoy,” sulti sa iyang kauban samtang naminaw sila sa radyo. Nahilom siya.
“Unsa na kaha ang mahitabo sa Pilipinas?”
Human niini, misamot ang mga rali ug panawagan alang sa kausaban. Mas daghan ang nangahas sa pagpakita sa ilang baruganan. Apan si Fermin nagpabilin sa iyang kaugalingong rotina: trabaho sa adlaw, eskwela sa gabii, ug pagtuon kon adunay panahon.
Usa ka gabii, human sa klase, milingkod siya ug gitan-aw ang iyang daot na kaayo nga libro.
“Kapoy na gyud ko,” iyang giingon. Sa makadiyot, nahunahuna niya ang pag-undang. Apan mibalik sa iyang hunahuna ang tambag sa iyang mga ginikanan sa isla.
“Basta ayaw gyud undang.”
Mibarog siya. “Dili pa panahon sa pagsurender.”
Pag-abot sa 1986, gipahigayon ang Snap Election. Misunod ang dakong panagtapok sa katawhan sa EDSA sa Manila ug sa Fuente Osmena sa Sugbo. Pinaagi sa radyo, gisundan ni Fermin ang mga panghitabo.
“Murag adunay dakong kausaban nga nahitabo,” sulti sa iyang kauban.
“Oo,” tubag ni Fermin. “Basig panahon na sa bag-ong paglaom.”
Sa ulahi, napukan ang rehimen ni Marcos ug nahimong presidente si Corazon “Cory” Aquino human sa People Power Revolution.
Apan wala pa mahuman ang personal nga pakigbisog ni Fermin. Kinahanglan pa niyang tapuson ang iyang pagtuon. Mas gipaningkamotan niya ang matag adlaw hangtod miabot ang iyang gihulat nga panahon—ang graduation.
Sa dihang nadawat niya ang diploma, dugay siyang mitan-aw niini. Nahunahuna niya ang isla sa Camotes, ang iyang mga ginikanan, ang iyang pagbiya sa isla, ang mga adlaw nga nagtrabaho siya, ang mga gabii nga nagtuon, ug ang mga tuig nga iyang giantos.
Miduol ang iyang amo.
“Fermin, nakahuman na gyud ka.”
“Oo, Sir. Salamat kaayo.”
“Dili ako ang nakahuman ana. Ikaw mismo.”
Mipahiyom si Fermin.
“Daghang higayon nga gusto na ko mohunong. Apan nahinumdom ko nganong mianhi ko sa Sugbo.”
“Ug unsa man imong nakat-onan?”
Mitan-aw siya sa diploma.
“Kon lig-on ang damgo, dili kinahanglan nga sayon ang dalan. Kinahanglan lang nga dili ta mohunong.”
Sa iyang pagtan-aw balik sa nangagi, nasabtan ni Fermin nga ang kasaysayan dili lamang gihimo sa mga presidente, lider, ug bantogan nga mga tawo sama ni Ninoy Aquino. Gihimo usab kini sa ordinaryong mga tawo nga sa matag adlaw nakigbisog aron mabuhi ug makab-ot ang ilang mga pangandoy.
Ang mga trabahante nakigbisog alang sa hustisya. Ang mga Pilipino nakigbisog alang sa kagawasan ug demokrasya. Ug si Fermin nakigbisog alang sa edukasyon. Ang iyang diploma dili lamang papel. Kini mao ang timaan sa iyang paglahutay—usa ka damgo nga natawo sa Camotes, gisulayan sa kalisod sa Sugbo, ug sa katapusan nahimong tinuod.
Kay usahay, ang labing dakong pakigbisog dili makita sa kadalanan. Mahitabo kini sa hilom nga gabii, dihang ang usa ka kapoy nga estudyante mopadayon sa pagbasa, bisan bug-at na ang iyang mga mata.
Ug didto, sa iyang kaugalingong gamay nga paagi, midaog si Fermin.
