NI Wilfredo G. Anoos, Dev.Ed.D., FRIEdr
Sa dekada ’80 sa Kalubihan, Talamban, Sugbo, ang kagabhion adunay kaugalingong tingog—
hinay nga hangin sa mga lubi, panagsang iro nga mokalit og uwang, ug mga tingog nga murag dili para sa buhi.
Si Fermin, usa ka working student, nagpuyo sa balay sa pamilyang Atty. Valdez, naanad na sa kahilom sa gabii. Human sa iyang mga buluhaton ug pagtuon, siya kanunay molabay sa likod, dapit sa labayanan sa basura, aron ilabay ang nahibiling mga basura sa kusina.
Apan usa ka gabii, eksaktong alas dyes, nakadungog siya og lain nga tingog. “Ag... uuu... aguu...”Mura’g tawo nga nasamdan. Nahunong siya. Gakurog ang iyang kamot nga nagkupot sa karton nga puno sa basura. “Basin irong naigo,” iyang gihuna-huna, apan lain gyud ang tingog.
Giduol niya ang dapit. Sa kahayag sa bulan, iyang nakita ang usa ka tawo nga nagbuy-od, puno sa dugo. “Hoy!” singgit ni Fermin, medyo nakulbaan.
“Kinsa ka? Ngano naa ka dinhi?”Mitubag ang lalaki, hinay ug bug-at ang pagginhawa. “Ako si... Felimon... Bai... dili ko dautang tawo...”
Miduol si Fermin nga nahadlok. “Nganong naa man ka aning dapita ug nganong ing-ana ang imong kahimtang? Kinsa may nagbuhat ani nimo?”
“Mga...mga tawo nga walay konsensya... ila kong gilabay dinhi... murag basura...” Nakita ni Fermin ang samad sa iyang likod—duol sa ubos sa abaga—ang usa ka markang tatak –BC45.
“Unsa man nang naa sa imong likod, Bai?” pangutana niya.
Mingisi si Felimon bisan sa kasakit. “Kana... maoy hinungdan nganong giapas ko nila...”
“Nganong dili tika dad-on sa ospital? Basin mamatay ka ani,” mitunol si Fermin sa iyang kamot.
“Dili!” kusog nga tubag ni Felimon, bisan naglisod. “Daghan na nangita nako... kon makit-an ko nila... patyon ko nila ug balik.”
“Pero biktima man kaha ka?,” sukna ni Fermin.
Mitutok si Felimon sa iyang mga mata. “Oo, biktima... pero dili ko inosente, Bai.”
Nahilom si Fermin. “Unsay pasabot nimo?”
“Bai... nakapatay ko... daghan... labi na kadtong mga abusado sa ilang poder.”
Naatras si Fermin. “Unsay imong pasabot? Killer ka?”
“Dili ko mamumuno nga walay rason,” tubag ni Felimon. “Ang akong gipamatay... mga tawo nga
nangdaot sa uban. Mga amo nga nanglupig sa trabahante. Mga opisyal nga nag-abuso sa kabos.”
“Pero sala gihapon na!” tubag ni Fermin. “Dili ikaw ang balaod!”
“Unya kinsa man?” misukol si Felimon. “Sa akong nakita, Bai, ang balaod usahay buta kon dili man gani permi. Ang hustisya... paliton ra sa kwarta.”
Mingisi si Fermin nga daw gipaitan. “Dili tanan. Naay mga uniporme nga tarong. Mga polis nga tinuod nga nag-alagad.” “Tinood,” mitando si Felimon. “Naay mga maayo. Pero daghan pud ang nagtakuban sa ilang uniporme aron magbuhat og daotan.”
Mihilom sila kadiyot, ang hangin sa gabii murag nagpaminaw.
“Nganong nibalik man ka diri?” pangutana ni Fermin. “Ngano diri sa among labayanan?”
“Kay diri ta nagkaila sa una,” hinay nga tubag ni Felimon.
“Nakalimot na ka? BBRC... didto ta nagkauban... mga batan-on pa ta.”
Natingala si Fermin. “Ikaw diay to si Felimon? Ang batang permi makig-away pero buotan sa sulod?”
“Ako, mao” mitubag siya, medyo nagkatawa bisan nasakitan. “Apan nausab ang kalibutan... ug ako usab.”
“Dili pa ulahi ang tanan,” ingon ni Fermin. “Pwede pa ka magsugod pag-usab.”
“Unsaon?” mitubag si Felimon.
“Kon ang akong ngalan nakasulat na sa listahan sa mga pangitaonon? Kon ang akong kagahapon mosunod gihapon nako?”
“Bisan pa,” matud pa ni Fermin, “ang tawo mahimong magbag-o. Dili ka kinahanglan mobalik sa kangitngit.”
Mitutok si Felimon sa bulan. “Bai, kabalo ka unsay lisod? Ang pag-ila kon kinsa ang imong kaaway... ug kinsa ang imong kauban.”
“Unsa man imong buhaton karon?” pangutana ni Fermin.
“Molakaw ko,” tubag niya. “Dili ko pwede magpabilin. Delikado kaayo para nimo.”
“Pasagdi ko,” miingon si Fermin. “Dili tika pasagdan nga mamatay.”
Mingisi si Felimon, karon mas malinawon. “Ikaw gihapon si Fermin... buotan gihapon. Mao nay
rason nganong buhi pa ko karon.”
Sa kalit, nadungog nila ang tingog sa sakyanan sa layo—murag patrol.
“Naa na sila,” hinay nga sulti ni Felimon. “Kinahanglan na ko molakaw.”
“Felimon!” singgit ni Fermin. “Asa man tika makit-an balik?”
Milingi si Felimon sa wala pa mawala sa kangitngit. “Kon ang hustisya tinuod na... didto ta
magkita, Bai.”
Ug sa usa ka pamilok, nawala siya—gibiyaan si Fermin nga nag-inusara sa daplin sa basura,
nagtan-aw sa dugo nga nagpabilin sa yuta.
Sa sunod gabii, mibalik si Fermin sa maong dapit.
Apan wala na’y tingog. Wala na’y anino.
Apan sa iyang hunahuna, nagpabilin ang pangutana:
Biktima ba si Felimon... o mamumuno nga nagdala sa kaugalingong hustisya?
Ug sa matag alas dyes sa gabii, si Fermin magpabilin nga naghulat—dili na sa tawo—kondi sa tubag nga basin dili na gyud niya makit-an.