Kaniadto, sa karaang panahon sa Isla sa Camotes, sa wala pa ang kuryente mosanag sa mga balay ug sa mga karsada kon naay sakyanan, lampara, ug bulan sa kagabhion diha sa kinabuhi sa mga tawo nga nagsalig sa yuta ug dagat. Ang kabaw mao ang labing suod nga kauban sa mag-uuma, samtang ang dagat mao ang ilang saligan kon dili igo ang ani sa ilang mga uma ug ang dagat usab ang ilang gisaligan sa panud-an, gawas sa mga utanon ug sa ilang pamuhi og mga manok, kanding, baboy ug mga baka.
Sa usa ka baryo duol sa baybayon, nagpuyo si Fedil, anak nila ni Pikto ug Ason. Mga mag-uuma ug mangingisda sila. Dili sila adunahan, apan kugihan ug matinud-anon. Sa pikas bahin sa baryo nagpuyo si Felina, anak nila ni Susa ug Dimok. Sama sa pamilya ni Fedil, yano usab ang ilang kinabuhi.
Mga napulog-unom pa lamang silang Fedil ug Felina, apan nahibalo na sila sa matam-is nga mga dugos nga ilang gibati sa ilang gugma sa usag-usa. Matag hapon, magkita sila sa ilawom sa usa ka dakong puno-an nga paho, duol sa ilang uma sa balanghoy.
“Felina,” miingon si Fedil, “kon moabot ang panahon sa atong kaminyoon, basin dili ko makahatag kanimo og daghang yuta, kalubihan, ug kabaw.”
“Unsa man imong ikahatag?” pangutana ni Felina.
“Akong kamot nga manarbaho, akong abaga nga imong masandigan, ug akong kasingkasing nga dili mobiya.”
Mipahiyom si Felina.
“Fedil, kana ra ang akong gikinahanglan.”
Nasayran sa ilang mga ginikanan ang ilang gugma. Gisayuran dayon ni Fedil si Felina, ug nagkasabot na ang duha ka pamilya alang sa ilang likod-likod sa dili pa ang kasal. Ang bugti mao ang usa ka kabaw ug usa ka luna nga daruhan nga sinaupan sa pamilyang, Ason ug Pikto.
“Dili man daghan,” miingon si Pikto, “apan gikan kini sa among hinaguan.”
“Ang importante,” mitubag si Dimok, “nga ang duha ka bata naghinigugmaay.”
Hapit na unta mahimutang ang tanan. Apan miabot sa ilang baryo si Simo, anak ni Don Takyo, usa ka tawo nga daghag kabtangan. Dako ang ilang mga daruhan, daghan ang ilang kabaw, ug adunay mga yutang kalubihan.
Gipakita ni Simo sa pamilya ni Felina ang iyang mga kabtangan.
“Tan-awa ninyo kining mga kabaw,” iyang giingon. “Dili sama sa usa lamang. Aduna usab kami dagkong daruhan ug mga yutang kalubihan nga dili sinaupan.”
Nahilom ang pamilya ni Felina.
Miduol si Simo kang Felina.
“Kon ako ang imong pilion,” miingon siya, “dili ka maglisod sa imong kinabuhi.”
Mitutok si Felina kaniya.
“Ug unsa may imong ikahatag nga dili mapalit?”
“Aduna koy tanan.”
“Apan wala nimo tubaga ang akong pangutana.”
“Ang gugma,” tubag ni Simo, pero, “walay pulos kon gutom ang pamilya.”
Nasuko si Felina.
“Ug ang kabtangan,” iyang tubag, “dili makapahigugma.”
Apan bisan pa sa iyang pagsupak, ang kadaghan sa kabtangan ni Simo nakadani sa pipila ka mga tawo, labi na sa pamilya ni Felina. Ang ilang saad nga mas hayahay ang kinabuhi nahimong mas kusog kay sa saad ni Fedil nga yano lamang apan matinud-anon.
Usa ka gabii, nabati sa baryo ang makapasakit nga pagsinggit:
“Sigi, Pikto ug Ason, pagsayod napud mog laing babaye, kay kami ang motiwas sa pagpagpangasawa pinaagi sa taban!”
Mihilom ang kagabhion.
Si Fedil nakadungog.
Daw kalit nga nahugno ang iyang tibuok kalibotan. Ang ilang mga saad, ang ilang mga damgo, ug ang ilang plano sa umaabot daw gipalid sa hangin.
Mitan-aw siya sa buwan.
“Felina,” iyang gihunghong, “mao ra diay kadali mabaylo ang gugma?”
Mipauli siya ug wala makiglalis.
“Tay,” iyang pangutana kang Pikto, “pildi ba ang tawo kon wala siyay daghang kabaw ug yuta?”
Mitan-aw si Pikto sa iyang anak.
“Dili, anak. Ang tawo mapildi lamang kon iyang ibaligya ang iyang dignidad.”
“Apan nawala si Felina.”
“Dili siya nawala. Nakapili siya.”
Mihilak si Fedil nianang gabhiona, apan kadto ang kataposang gabii nga iyang gitugotan ang kasakit nga modaug kaniya. Milabay ang mga tuig.
Ang batan-ong Fedil nisamot sa iyang kakugihan nga pagka lalaki. Ang iyang mga kamot nahimong gahi tungod sa pagdaro ug pangisda. Sa ulahi, nakaila siya og usa ka babaye-si Rosa, nga anak usab sa mga mag-uuma ug mangingisda. Pareho silang Fedil.
Wala siyay daghang yuta.
Wala usab siyay daghang kabaw.
Apan usa ka adlaw, nangutana si Rosa kang Fedil:
“Unsa may imong ikahatag kanako, Fedil?”
Mipahiyom, si Fedil.
“Dili ko makahatag kanimo og daghang yuta ug daghang kabaw.”
Nibalos si Fedil.
“Ikaw unsa man?”
“Akong kamot. Kon manguma ka, motabang ko. Kon mangisda ka, maghulat ko sa imong pagpauli. Ug kon maglisod ka, dili ko mobiya.”
Nahilom si Fedil. Dayon mipahiyom og balik.
“Mao usab ako kanimo, Rosa. Usa ka kasingkasing nga dili mobiya.”
Nagminyo sila. Nanganak og daghan ug nagpuyo nga malinawon. Napuno sa katawa sa mga anak ang ilang gamay nga balay sa tunga-tunga sa ilang sinaupan nga daruhan. Sa buntag, manguma sila; sa hapon, mangisda; ug sa gabii, magtapok ang pamilya ilawom sa kahayag sa lampara sa sulod sa ilang balay ug sa ilang nataran matag gabii nga naay buwan.
Sa iyang pagkatigulang, kanunay molingkod si Fedil ilawom sa dakong lubi ug motan-aw sa iyang mga anak ug apo.
Usa ka adlaw, nangutana ang iyang apo:
“Lolo, tinuod ba nga kaniadto adunay babaye nga imong gihigugma pag-ayo?”
Mipahiyom si Fedil.
“Tinuod.”
“Ngano man nga wala mo nagminyo?”
Mitan-aw siya sa dagat.
“Kay nakakat-on ko nga dili tanang atong gihigugma gitagana nga mahimong ato.”
“Unsa man imong nakat-onan, Lolo?”
Mitubag si Fedil:
“Ang kabaw makadaro sa yuta, apan dili makadaro sa kasingkasing. Ang yuta mahimong panulondon, apan ang gugma dili mahimong paliton.”
Mihuyop ang hangin ug mikaway ang mga dahon sa lubi.
Ug mao kini ang karaang pulong nga nahibilin sa baryo:
Ang tawo mahimong dato sa yuta, mga kabaw, ug yutang kalubihan, apan ang labing dako nga
bahandi mao ang usa ka kasingkasing nga mopabilin bisan walay ikabugti niini.
