Wilfredo G. Anoos, FRIEdr, Dev.Ed.D.
Sa karaang panahon sa isla sa Camotes, adunay usa ka tawo nga ang iyang ngalan igo na aron mahilom ang tibuok merkado. Siya si Esoy, usa ka yano nga mag-uuma nga nagpuyo uban sa iyang asawa nga si Esay sa daplin sa usa ka bungtod.
Wala siyay dagkong yuta, walay daghang kabtangan, ug walay katungdanan sa gobyerno. Apan ang iyang ngalan gitahod ug gikahadlokan labaw pa sa kapitan sa baryo. Ang mga tigulang mosulti sa ilang mga anak: “Ayaw gyud ninyo hagita si Esoy. Kon masuko na siya, dili na kinahanglan og sundang o pusil. Igo na ang iyang pagtan-aw.”
Walay nakakita nga namarang si Esoy. Wala usab siyay giangkon nga siya adunay itom nga gahom. Apan sa Camotes, ang mga sugilanon mas paspas pa mokatag kaysa hangin nga gikan sa dagat.
Matag Dominggo, ang merkado sa lungsod puno sa katawhan. Apan sa dihang makita na si Esoy nga naglakaw uban kang Esay, nagkupot sa iyang karaang itom nga payong bisan init ang adlaw, mokalit ug kalinaw ang merkado.
“Padaplin mo... si Esoy na!” Mura’g gibahin sa dili makita nga kamot ang panon o pundok sa mga tawo. Ang mga bata pasingkamot nga matago sa likod sa ilang mga inahan o mga amahan. Ang mga tindera mangurog. Mohunong si Esoy sa usa ka tindahan sa isda.
“Nindot lagi ning pugapo.” “Imo nana, Tay,” miingon dayon ang tindera.
“Wala pa man ko kabayad.”
“Ayaw na lang... amo rana ihatag.”
Sunod, mitan-aw siya sa baboy.
“Lami siguro ning liempo.”
“Ibalot na, Nay!” nagsinggit ang magbabaligya sa iyang asawa. “Dali!”
Hangtod sa mga tindahan sa utanon ug prutas, mao gihapon ang mahitabo. Wala gayoy mangayo
og bayad. Mas okay ra nila nga mawala ang ilang mga paninda kaysa mawala ang ilang kinabuhi.
Apan adunay usa ka tawo nga wala kaayo motuo sa mga estorya. Siya si Digoy, bantugan sa tibuok
isla tungod sa iyang kahibalo sa pagluto. Ang iyang asawa nga si Digna maoy iyang pirming kauban.
Usa ka hapon, giimbitar sila ni Esoy. “Digoy, adto mo sa balay sa ikatulong Biyernes. Naay bisita nga akong pasidunggan. Kamo ray akong saligan sa pagluto.”
“Nalipay ko, Dong Esoy. Amo nang himuong espesyal.”Pag-abot nila sa adlaw sa handaan, sayo silang nangandam. Nagkatag ang kahumot sa linat-an nga manok, humba, kinilaw, ug litson. Samtang naghiwa si Digna og sibuyas, nakadungog siya og saba gikan sa gawas.
“Digoy... daghan na ang nangabot.” Ang bintana sa kusina nagtutok diretso sa halapad nga natad diin gidawat ang mga bisita. Usa ka puti nga sakyanang Volkswagen ang mihunong. Mikanaog ang usa ka elegante nga babaye.
“Si Doña Miling man na,” hinay’ng sulti ni Digna. Nagdali si Esoy sa pagsugat kaniya.
“Mare Doña Miling! Dugay na kitang wa magkita.” Nagkatawa si Doña Miling.
“Esoy! Murag wala man ka mausab.”
Sa wala damha, gipataas ni Esoy ang iyang karaang payong ug gitusok ang tumoy niini sa tiyan ni Doña Miling.
Dili kusog ang pagtusok. Apan igo aron mangurog ang tanang nakakita.
“Mare...” miingon si Esoy nga daw nagbinuang lamang, “...katambok na ba nimo karon?” Nahilom ang tanan.
Sa kusina, halos mahulog ang kutsilyo ni Digna.
“Digoy...”
“Nakita nako.”
“Wa man siya motubag.”
Nakahinumdom si Digoy sa tambag sa iyang lolo. “Kon ing-ana gani, kinahanglan motubag dayon og... ‘Buyag kang Esoy.’”
Sa gawas, miduol ang usa ka tigulang. “Mare Doña Miling, sultihi siya og ‘Buyag.’”
Apan mikatawa si Doña Miling.
“Unsang buyag? Mga tigulang gyud mo. Nagtuo gihapon mo anang barang?”
Misulay pa si Esay.”Mare Doña Miling.... para lang walay mahay.”
“Nganong mahadlok man ko? Wala koy sala kang Pare Esoy.”
Mitindog si Esoy. Wala na siya mosulti. Gitiklop niya ang iyang payong ug milakaw nga daw walay nahitabo.
Human sa handaan, gipaningkamotan ni Digoy nga malimtan ang iyang nakita. Apan sa ikaduhang adlaw, nibalita ang usa ka silingan.
“Nasukamod ra kuno si Doña Miling, wala na kabangon.”
Sa ikatulong adlaw...
“Nisaka ang iyang hilanat.” Sa ikaupat...
“Dili na siya kalakaw.”Gitawag ang doktor.
“Walay makita nga sakit.”
Gitawag usab ang albularyo.
“Nabikil siya sa dili nato makita.”
Miadto si Digoy kang Esoy.
“Esoy... kon adunay pa kay mahimo, tabangi si Doña Miling.”
Naglingkod lang si Esoy sa silong sa mangga.
“Higala,” hinay niyang tubag, “dili tanan nga mahitabo sa tawo mahimo nakong pugngan.”
“Apan ngano’ng pagkahuman nimo siyang gitusok sa payong, mao man kini ang nahitabo?”
Mitutok si Esoy sa iyang higala.
“Usahay ang kahadlok sa tawo maoy unang mopatay niya.”
“Nagpasabot ba ka nga wala kay gibuhat?”
Mipahiyom lamang si Esoy.Kana nga pahiyom wala gayod masabti ni Digoy.
Sa ikalimang adlaw, namatay si Doña Miling sa iyang katri. Walay samad. Walay klarong sakit.Walay doktor nga nakahatag ug kasiguroang tubag. Pagkahuman sa lubong, misamot ang kahadlok sa mga lumulupyo.
Apan hangtod sa katigulangan ni Digoy, usa lamang ka pangutana ang wala gayod matubag. Tinuod ba nga si Esoy usa ka bantugang barangan?O ang tinuod nga nakapatay kang Doña Miling mao ang kahadlok nga mituhop sa iyang hunahuna human niyang napasagdan ang daang pagtulon-an sa mga katigulangan?
